Kabanata VIII Mga Alaala

Ang karwahe ni Ibarra ay naglalakbay sa bahagi ng pinakamasiglang distrito ng Maynila; ang nagpapalungkot sa kanya noong nakaraang gabi, sa liwanag ng araw ay nagpapangiti sa kanya kahit ayaw niya.

Ang kasiglahan na nag-uumapaw sa lahat ng dako, napakaraming karwaheng mabilis na paroo't parito, mga karomata, mga kalesa, mga Europeo, mga Tsino, mga katutubo, bawat isa sa kanilang kasuotan, mga nagtitinda ng prutas, mga tagatakbo, ang hubad na kargador, mga tindahan ng pagkain, mga karinderya, mga restawran, mga tindahan, hanggang sa mga kariton na hinihila ng di-natitinag at walang pakialam na kalabaw, na tila naglilibang sa paghila ng mga kargamento habang nagmumuni-muni, lahat, ang ingay, ang kalampag, pati na ang araw mismo, isang kakaibang amoy, ang sari-saring kulay, ay gumising sa kanyang alaala ng isang mundo ng mga natutulog na alaala.

Ang mga kalye na iyon ay wala pang latag na bato. Nagniningning ang araw ng dalawang magkasunod na araw at nagiging alikabok, na bumabalot sa lahat, nagpapaubo at nagpapabulag sa mga naglalakad: umuulan ng isang araw, at nagiging putikan, na sa gabi ay sumasalamin sa mga ilaw ng mga karwahe, binabasa mula sa limang metro ang layo ang mga naglalakad sa makikitid na bangketa. Ilang kababaihan ang hindi nakaiwan ng kanilang mga burdadong tsinelas sa mga alon ng putik na iyon! Noon ay makikita ang mga bilanggo na nagpapatag ng mga kalye, nakapila, kalbo ang ulo, nakasuot ng kamiseta na may maikling manggas at pantalon hanggang tuhod na may mga asul na numero at letra; sa mga binti ay mga kadena na kalahating nakabalot sa maruruming basahan upang mabawasan ang pagkiskis o marahil ang lamig ng bakal; magkakabit nang dala-dalawa, sunog sa araw, hapo sa init at pagod, hinahampas at pinapalo ng isang patpat ng isa pang bilanggo, na marahil ay naaaliw na siya naman ang makapagmalupit sa iba. Sila ay matataas na lalaki, na may madilim na mga mukha, na hindi niya kailanman nakitang umaliwalas sa liwanag ng isang ngiti; ang kanilang mga mata, gayunpaman, ay kumikislap, kapag ang patpat, na humahaginit, ay bumabagsak sa kanilang mga balikat, o kapag ang isang naglalakad ay naghahagis ng upos ng sigarilyo, kalahating basa at wasak: kinukuha ito ng pinakamalapit at itinatago sa kanyang salakot¹; ang iba ay nananatiling nakatingin na may kakaibang ekspresyon sa iba pang mga naglalakad. Tila naririnig pa rin niya ang ingay na ginagawa nila sa pagdurog ng bato upang takpan ang mga butas, at ang masayang tunog ng mabibigat na mga bakal sa kanilang namamagang mga bukung-bukong. Nanginginig pa rin si Ibarra sa pag-alala sa isang eksenang tumama sa kanyang imahinasyon noong bata pa siya: tanghali iyon at ang araw ay tuwirang ibinabagsak ang pinakamaiinit nitong sinag. Sa lilim ng isang kahoy na kariton ay nakahiga ang isa sa mga lalaking iyon, walang buhay, bahagyang nakabukas ang mga mata; dalawa pang lalaki, tahimik, ay nag-aayos ng isang buhatang yari sa kawayan, walang galit, walang sakit, walang pagkabahala, na siyang likas daw na ugali ng mga katutubo.—Ngayon ikaw, bukas kami, marahil ay sinasabi nila sa isa't isa. Ang mga tao ay naglalakad nang hindi pinapansin ito, nagmamadali; ang mga kababaihan ay dumadaan, tinitingnan ito, at nagpapatuloy sa kanilang daan; ang tanawin ay karaniwan, pinatigas na ang mga puso; ang mga karwahe ay tumatakbo na sumasalamin sa kanilang makintab na katawan ang mga sinag ng araw na iyon sa isang walang ulap na kalangitan; siya lamang, isang batang labing-isang taong gulang, na bagong dating mula sa probinsya, ang naantig, siya lamang ang nagkaroon ng bangungot sa sumunod na gabi.

Wala na ang mabuti at tapat na Puente de Barcas, ang tulay na mabuting Pilipino, na ginagawa ang lahat ng makakaya upang maglingkod sa kabila ng kanyang mga likas na kapintasan, na tumataas at bumababa ayon sa kapritso ng Pásig at higit sa isang ulit nang sinaktan at winasak ng ilog.

Ang mga almendro sa plaza ng San Gabriel ay hindi pa lumalaki, nananatiling payat.

Ang Escolta² ay tila hindi gaanong maganda, sa kabila ng isang malaking gusali na may mga cariátides [haliging inukit sa anyong babae] na sumasakop sa lugar ng mga lumang camarines. Ang bagong Puente de España ay nakatawag ng kanyang pansin; ang mga bahay sa kanang pampang ng ilog sa pagitan ng mga kawayanan at mga puno, doon kung saan nagtatapos ang Escolta at nagsisimula ang Isla del Romero, ay nagpapaalala sa kanya ng mga sariwang umaga, kapag sa bangka ay dumadaan sila doon upang pumunta sa mga paliguan ng Ulî Ujî.

Nakasalubong siya ng maraming karwaheng hinihila ng magagandang pares ng maliliit na kabayo: sa loob ng mga karwahe, mga empleyado, na kalahating tulog pa, marahil ay papunta sa kanilang mga opisina, mga militar, mga Tsino sa isang mapagmataas at katawa-tawang posisyon, mga prayleng seryoso, mga kanonigo, atbp. Sa isang eleganteng victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] ay inakala niyang nakita niya si Padre Dámaso, seryoso at nakakunot ang noo, ngunit nakalampas na ito, at ngayon ay masayang bumabati sa kanya mula sa kanyang karitela si Kapitan Tinong, na kasama ang kanyang asawa at dalawang anak na babae.

Sa pagbaba ng tulay, ang mga kabayo ay nagsimulang yumagyag, patungo sa paseo de la Sabana. Sa kaliwa, ang pabrika ng Tabacos de Arroceros ay nagpaparinig ng dagundong na likha ng mga cigarreras [mga babaeng manggagawa ng tabako] sa pagbugbog ng mga dahon. Hindi napigilan ni Ibarra na ngumiti, naalala ang matapang na amoy na sa alas-singko ng hapon ay bumabalot sa Puente de Barcas at nagpapahilo sa kanya noong bata pa siya. Ang mga masiglang pag-uusap, ang mga biro ay awtomatikong nagdala ng kanyang imahinasyon sa distrito ng Lavapiés sa Madrid na may mga gulo ng mga cigarreras, na napakasama para sa mga kawawang guindillas [tawag noon sa mga pulis ng Madrid], atbp.

Ang hardin botaniko ay nagpatalsik sa kanyang masayang alaala: ang demonyo ng mga paghahambing ay inilagay sa harap niya ang mga hardin botaniko ng Europa, sa mga bansa kung saan kailangan ng maraming kagustuhan at maraming ginto upang tumubo ang isang dahon at bumuka ang isang bulaklak; naalala niya ang mga sa kolonya, mayaman at maayos na inaalagaan at bukas lahat sa publiko. Inilayo ni Ibarra ang kanyang tingin, tumingin sa kanyang kanan at doon nakita ang lumang Maynila, na napapalibutan pa rin ng mga pader at foso [hukay na may tubig sa paligid ng muog], tulad ng isang dalagang anemiko na nakabalot sa isang damit mula sa magagandang panahon ng kanyang lola.

Ang tanawin ng dagat na nawawala sa malayo!.....

Ibarra: Sa kabilang pampang ay Europa!—naisip ng binata. Europa na may magagandang bansa na patuloy na kumikilos, naghahanap ng kaligayahan, nangangarap tuwing umaga at nadidismaya sa paglubog ng araw ... masaya sa gitna ng kanyang mga sakuna! Oo, sa kabilang pampang ng walang hangganang dagat ay ang mga bansang espiritwal, kahit na hindi nila kinokondena ang materya, mas espiritwal pa kaysa sa mga nagmamalaki na sumasamba sa espiritu!...

Ngunit ang mga kaisipang ito ay tumakas sa kanyang imahinasyon sa tanawin ng maliit na burol sa larangan ng Bagumbayan³. Ang burol, na nag-iisa, sa tabi ng paseo de la Luneta, ay nakatawag ngayon ng kanyang pansin at nagpalalim sa kanyang pag-iisip.

Iniisip niya ang taong nagmulat sa mga mata ng kanyang isip at nagpaunawa sa kanya ng mabuti at ng makatarungan. Ang mga ideyang itinanim nito sa kanya ay kaunti, oo, ngunit hindi mga walang saysay na pag-uulit: ito ay mga paniniwala na hindi kumupas sa liwanag ng mga pinakamalaking ilaw ng Progreso. Ang taong iyon ay isang matandang pari, at ang mga salitang sinabi sa kanya sa kanilang paghihiwalay, ay umaalingawngaw pa rin sa kanyang mga tainga.

Matandang Pari: "Huwag mong kalimutan na kung ang kaalaman ay pag-aari ng sangkatauhan, ito ay mamanahin lamang ng mga may puso," pinaalala sa kanya. "Sinikap kong ipasa sa iyo ang natutunan ko mula sa aking mga guro; ang yaman na iyon ay sinikap kong dagdagan sa abot ng aking makakaya at ipinapasa ko ito sa susunod na henerasyon: gagawin mo rin ang pareho sa mga susunod sa iyo, at maaari mo itong triplehin, dahil pupunta ka sa mga mayayamang bansa." At idinagdag niya na may ngiti: "Pumupunta sila rito upang maghanap ng ginto, pumunta rin kayo sa kanilang bansa upang maghanap ng ibang ginto na kailangan natin. Tandaan, gayunpaman, na hindi lahat ng kumikislap ay ginto."

Ang taong iyon ay namatay doon.

Sa mga alaala na ito ay sumagot siya ng mababang tinig:

Ibarra: Hindi, sa kabila ng lahat, una ang bayan, una ang Pilipinas, anak ng Espanya, una ang bayang Espanyol! Hindi, ang kasawiang iyan ay hindi dumudungis sa bayan, hindi!

Hindi nakatawag ng kanyang pansin ang Ermita, ang fénix [ibong muling nabubuhay mula sa sariling abo] ng nipa, na bumangon mula sa kanyang mga abo sa anyo ng mga bahay na pininturahan ng puti at asul, na may bubong na yero na pininturahan ng pula. Hindi rin nakaakit sa kanyang paningin ang Malate, ang kuwartel ng kabalyeriya na may mga puno sa harap, ang mga residente, ang mga bahay na nipa na may bubong na humigit-kumulang piramidal o prismatiko, nakatago sa pagitan ng mga saging at bunga, itinayo tulad ng mga pugad, ng bawat ama ng pamilya.

Ang karwahe ay patuloy na gumulong: nakatagpo ng isang karomata na hinihila ng isa o dalawang kabayo, na ang mga arneses [mga kabit at renda ng kabayo] na gawa sa abaka⁴ ay nagpapakita ng kanilang pinagmulan sa probinsya. Ang karomatero ay sinusubukang makita ang pasahero ng makinang na karwahe at dumadaan nang walang palitan ng salita, walang isang pagbati. Minsan isang kariton, hinihila ng isang kalabaw na mabagal at walang malasakit, ay nagbigay buhay sa malawak at maalikabok na mga daan, binabasa ng maliwanag na araw ng tropiko. Sinasaliwan ng matinis na langitngit ng tuyong gulong sa napakalaking ehe ng mabigat na sasakyan ang malungkot at walang-pagbabagong awit ng tagaakay na nakasakay sa kalabaw; minsan naman ay ang mahinang kaskas ng mga gasgas na pandulas o paanan ng isang paragos, ang trineo [sasakyang padulas sa yelo] ng Pilipinas, na hirap na kinakaladkad sa alikabok o mga lusak ng daan. Sa mga bukid, sa mga malawak na palayan ay nagpapastol ang mga baka, kasama ang mga puting tagak, na tahimik na nakatayo sa likod ng baka, na ngumunguya at nilalasap ang damo ng parang na may kalahating nakapikit na mga mata; sa malayo ay mga kawan ng inahing kabayo ang naglulundagan, tumatalon at tumatakbo, hinahabol ng isang masiglang batang kabayo na may mahabang buntot at makapal na kiling: ang batang kabayo ay humahalinghing, at tumitilamsik ang lupa sa mga hampas ng kanyang malalakas na kuko.

Iwanan natin ang binata na naglalakbay na nag-iisip o natutulog: ang malungkot o masiglang tula ng bukid ay hindi nakatawag ng kanyang pansin; ang araw na iyon na nagpapakintab sa mga dulo ng mga puno at nagpapabilis sa mga magsasaka, na ang mga paa ay nasusunog sa mainit na lupa sa kabila ng sapin nilang kalyo, ang araw na iyon na nagpapahinto sa dalagang nayon sa lilim ng isang almendro o kawayanan at nagpapaisip sa kanya ng mga malabo at hindi maipaliwanag na bagay, ang araw na iyon ay walang alindog para sa ating binata.

Bumalik tayo sa Maynila habang ang karwahe ay gumugulong nang pagewang-gewang na parang lasing, sa hindi pantay na lupa, habang dumadaan sa isang tulay na kawayan, umaakyat sa mataas na burol o bumababa sa mabilis na dalisdis.