Kabanata VII Pag-ibig sa Azotea

Maaga pa lang nang umagang iyon ay pumunta na sa misa si Tiya Isabel at si María Clara: si María Clara ay nakasuot ng magarang damit, may rosaryong may mga asul na butil na halos nagsilbi na ring pulseras niya, at si Tiya Isabel naman ay may salamin para mabasa ang "Ancora de Salvación" [Angkla ng Kaligtasan, isang aklat-dasalan] habang nagaganap ang Banal na Sakripisyo.

Kaagad pagkawala ng pari sa altar, ipinahayag ng dalaga ang kagustuhang umalis, na labis na ikinagulat at ikinainis ng mabuting tiya, na nag-aakalang ang kanyang pamangkin ay madasalin at mahilig sa panalangin, na kahit papaano'y parang isang madre. Bubulong-bulong at nag-aantanda, tumayo ang mabuting matanda.

María Clara: "Bah! patatawarin din ako ng mabuting Diyos, na tiyak na mas kilala ang puso ng mga dalaga kaysa sa inyo, Tiya Isabel," ang sasabihin sana ng dalaga sa kanya upang putulin ang kanyang mahihigpit, ngunit sa huli'y makainang mga sermon.

Ngayon ay nakapag-almusal na sila, at nililibang ni María Clara ang kanyang pagkainip sa paghabi ng isang pitakang seda, habang ang tiya naman ay nais burahin ang mga bakas ng nakaraang handaan at nagsisimula nang gumamit ng pamagpag na balahibo. Si Kapitan Tiago ay sinusuri at binabasang muli ang ilang mga papel.

Bawat ingay sa kalye, bawat karwaheng dumaraan, ay nagpapakabog sa dibdib ng dalaga at nagpapanginig sa kanya. Ah, ngayon ay nais niyang muling mapasa tahimik niyang beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga], kasama ang kanyang mga kaibigan! Doon ay makikita sana niya ito nang hindi nanginginig, nang hindi nababalisa! Ngunit hindi ba't siya ang kaibigan mo noong kamusmusan, hindi ba't naglaro kayo ng napakaraming laro at nag-away pa nga minsan? Ang dahilan ng mga bagay na ito ay hindi ko sasabihin; kung ikaw na nagbabasa nito ay umibig na, mauunawaan mo, at kung hindi, walang saysay na sabihin ko pa sa iyo: hindi nauunawaan ng mga hindi pa nakararanas ang mga hiwagang ito.

Kapitan Tiago: Ako'y naniniwala, María, na tama ang doktor,—sabi ni Kapitan Tiago.—Dapat kang pumunta sa probinsiya, masyado kang maputla, kailangan mo ng sariwang hangin. Ano sa palagay mo, Malabón... o San Diego?

Sa pangalang San Diego, si María Clara ay namula na parang amapola [pulang bulaklak] at hindi nakasagot.

Kapitan Tiago: Ngayon ay pupunta kayo ni Isabel sa beaterio para kunin ang iyong mga damit at magpaalam sa iyong mga kaibigan,—patuloy ni Kapitan Tiago nang hindi itinataas ang kanyang ulo;—hindi ka na babalik doon.

Naramdaman ni María Clara ang malabong lungkot na sumasakop sa kaluluwa kapag nililisan nang tuluyan ang isang lugar kung saan tayo'y naging masaya, ngunit may ibang kaisipan na nagpahupa sa sakit na ito.

Kapitan Tiago: At sa loob ng apat o limang araw, kapag may bago ka nang damit, pupunta tayo sa Malabón... Wala na sa San Diego ang iyong ninong; ang kura na nakita mo rito kagabi, ang batang paring iyon, ang bagong kura natin doon; isa siyang santo.

Tiya Isabel: Mas makabubuti sa kanya ang San Diego, pinsan!—puna ni Tiya Isabel;—bukod pa, mas maganda ang bahay natin doon; at malapit na ang piyesta.

Gusto sana ni María Clara na yakapin ang kanyang tiya, ngunit narinig niyang may karwaheng huminto at namutla siya.

Kapitan Tiago: Oo, tama ka!—sagot ni Kapitan Tiago, at nagbago ng tono, idinagdag pa niya:

Kapitan Tiago: Si Don Crisóstomo!

Nabitawan ni María Clara ang gawaing hawak ng kanyang mga kamay; gusto niyang gumalaw ngunit hindi magawa: isang nerbiyosong panginginig ang dumaloy sa kanyang katawan. Narinig ang mga yabag sa hagdanan, at pagkatapos, isang sariwa at lalaking boses. Na parang may mahiwagang kapangyarihan ang boses na iyon, nakaalpas ang dalaga sa kanyang damdamin at kumaripas ng takbo, at nagtago sa oratoryo kung saan naroon ang mga santo. Nagtawanan ang magpinsan, at narinig pa ni Ibarra ang ingay ng isang pintong isinasara.

Maputla, mabilis ang paghinga, idiniin ng dalaga ang kumakabog niyang dibdib at nais niyang makinig. Narinig niya ang boses, ang boses na labis niyang minamahal, na matagal na niyang naririnig lamang sa mga panaginip; siya ang hinahanap nito. Baliw sa tuwa, hinalikan niya ang santong pinakamalapit sa kanya, si San Antonio Abad: mapalad na santo, sa buhay man at sa kahoy, laging may magagandang tukso! Pagkatapos, naghanap siya ng butas, ang butas ng susian, upang makita ito at masdan: at napangiti siya, at nang alisin siya ng kanyang tiya sa kanyang pagmamasid, nang hindi alam ang kanyang ginagawa, kumapit siya sa leeg ng matanda at pinaulanan ito ng sunud-sunod na halik.

Tiya Isabel: Pero, tanga, ano bang nangyayari sa iyo?—sa wakas ay nasabi ng matanda, pinupunasan ang luha mula sa kanyang mga matang nalalanta.

Nahiya si María Clara at tinakpan ang kanyang mga mata gamit ang kanyang bilugang braso.

Tiya Isabel: Sige na, mag-ayos ka na, halika!—dagdag pa ng matanda nang malambing.—Habang kinakausap niya ang iyong ama tungkol sa iyo... halika, at huwag kang magpapahintay.

Nagpaakay ang dalaga na parang isang bata, at doon ay nagkulong sila sa kanyang silid.

Masiglang nag-uusap si Kapitan Tiago at si Ibarra nang lumabas si Tiya Isabel, halos hila-hila ang kanyang pamangkin na sumusulyap sa lahat ng dako, maliban sa mga tao…

Ano kaya ang nasabi ng dalawang kaluluwang iyon, anong mga mensahe ang ipinaabot nila sa pamamagitan ng wika ng mga mata, na higit na perpekto kaysa sa wika ng mga labi, isang wika na ibinigay sa kaluluwa upang hindi gambalain ng tunog ang ekstasis ng damdamin? Sa mga sandaling iyon, kapag ang mga iniisip ng mga maligayang nilalang ay nagtatagpo sa pamamagitan ng mga mata, ang salita ay mabagal, magaspang, mahina; ito ay parang ang paos at mabigat na dagundong ng kulog kung ihahambing sa nakasisilaw na liwanag at bilis ng kidlat: nagpapahayag ito ng isang damdaming kilala na, isang ideyang nauunawaan na, at kung ginagamit man ito ay dahil ang ambisyon ng puso, na namamayani sa buong pagkatao at umaapaw sa kaligayahan, ay nagnanais na ang buong katawan ng tao, kasama ang lahat ng pisikal at sikolohikal na kakayahan nito, ay magpahayag ng tula ng mga kaligayahang inaawit ng espiritu. Sa tanong ng pag-ibig mula sa isang tinging kumikislap o nanlalabo, walang sagot ang wika: ang tugon ay ang ngiti, ang halik, o ang buntong-hininga.

At pagkatapos, nang ang magkasintahang nag-iibigan, umiiwas sa pamagpag ni Tiya Isabel na nagpapalipad ng alikabok, ay nagtungo sa azotea [bukas na terasa ng bahay] upang makapag-usap nang malaya sa gitna ng maliliit na balag, anong mga kwento kaya ang kanilang pinagbulungan, na kayo'y nanginig, mga munting pulang bulaklak ng cabello-de-ángel [baging na may maliliit na pulang bulaklak]? Ikuwento ninyo ito, kayong may halimuyak sa inyong hininga at kulay sa inyong mga labi; ikaw, céfiro [banayad na simoy ng hangin], na natuto ng mga kakaibang himig sa lihim ng madilim na gabi at sa misteryo ng ating mga birheng kagubatan; ikuwento ninyo ito, mga sinag ng araw, maningning na pagpapakita ng Walang Hanggan sa lupa, ang tanging di-materyal sa mundo ng materya; ikuwento ninyo ito, kayo, sapagkat ang tanging alam ko ay magsalaysay ng mga karaniwang kahibangan!

Ngunit sapagkat ayaw ninyong gawin, susubukan ko na ito.

Ang langit ay kulay bughaw: isang malamig na simoy, na hindi amoy rosas, ang yumuyugyog sa mga dahon at mga bulaklak ng mga baging,—kaya pala nanginginig ang cabello-de-ángel,—sa mga halamang-hangin, sa mga tuyong isda, at sa mga lampara ng Tsina. Ang ingay ng sagwan, na kumakalawkaw sa malabong tubig ng ilog, at ang pagdaan ng mga karwahe at mga kariton sa tulay ng Binondo, ay malinaw na umaabot sa kanila, ngunit hindi ang ibinubulong ng tiya.

Tiya Isabel: Mas mabuti, doon ay bantay-sarado kayo ng buong kapitbahayan,—sabi nito.

Sa simula'y wala silang sinabi kundi mga kalokohan, mga matamis na kalokohang tila mga pagmamalaki ng mga bansa sa Europa: nakalulugod at lasang pulot para sa sarili nilang mga mamamayan, ngunit nagpapatawa o nagpapakunot ng noo sa mga dayuhan.

Siya, bilang kapatid ni Cain, ay selosa kaya't nagtanong sa kanyang nobyo:

María Clara: Iniisip mo ba palagi ako? Hindi mo ba ako nakalimutan sa napakaraming paglalakbay? Napakaraming malalaking lungsod na may napakaraming magagandang babae!

Siya rin, isa pang kapatid ni Cain, marunong iwasan ang mga tanong at medyo sinungaling, kaya't sagot niya:

Ibarra: Maaari bang makalimutan kita?—sagot niya habang nakatitig na nabibighani sa maiitim na mata ng dalaga:—Maaari bang hindi ko tuparin ang isang banal na sumpa? Natatandaan mo ba ang mabagyong gabing iyon, nang makita mo akong nag-iisang umiiyak sa tabi ng bangkay ng aking ina, at lumapit ka sa akin, inilagay mo ang iyong kamay sa aking balikat, ang iyong kamay na matagal mo nang hindi ipinahahawak sa akin, at sinabi mo sa akin: "Nawalan ka ng iyong ina, ako'y hindi kailanman nagkaroon..." at umiyak ka kasama ko? Mahal mo siya at mahal ka niya na parang isang anak. Sa labas, umuulan at kumikidlat, ngunit para sa akin, tila naririnig ko ang musika, nakikita ko ang ngiti sa maputlang mukha ng bangkay... Oh, kung buhay pa ang aking mga magulang at makita ka nila! Noon, hinawakan ko ang iyong kamay at ang kamay ng aking ina, sumumpa akong mamahalin ka, paliligayahin ka, anuman ang kapalarang ilaan sa akin ng langit, at dahil ang sumpang ito ay hindi kailanman nagbigat sa akin, ngayon ay inuulit ko sa iyo. Maaari bang makalimutan kita? Ang alaala mo ay palaging kasama ko, nagligtas sa akin sa mga panganib ng daan, naging konsuwelo ko sa kalungkutan ng aking kaluluwa sa mga banyagang bansa; ang alaala mo ang pumawi sa bisa ng lotus ng Europa, na bumubura sa alaala ng marami sa mga pag-asa at kasawian ng Bayan. Sa mga panaginip, nakikita kitang nakatayo sa baybayin ng Maynila, nakatanaw sa malayong abot-tanaw, balot ng malamlam na liwanag ng maagang bukang-liwayway; naririnig ko ang isang matamlay at mapanglaw na awit, na gumigising sa mga natutulog kong damdamin at nagpapaalala sa aking puso ng mga unang taon ng aking kamusmusan, ang ating mga kaligayahan, ang ating mga laro, ang buong masayang nakaraan na iyong pinasigla habang ikaw ay nasa bayan. Para bang ikaw ang diwata, ang espiritu, ang makatang pagkakatawang-tao ng aking Bayan, maganda, payak, kaibig-ibig, walang malay, anak ng Pilipinas, ng magandang bansang iyon na pinag-iisa ang mga dakilang birtud ng Inang Espanya at ang magagandang katangian ng isang batang bayan, gaya ng pagsasama-sama sa iyong pagkatao ng lahat ng maganda at marikit, pamana ng dalawang lahi¹; at dahil dito ang iyong pag-ibig at ang pag-ibig ko sa aking Bayan ay nagsasanib sa iisa... Maaari bang makalimutan kita? Maraming beses akong naniwala na naririnig ko ang tunog ng iyong piano at ang mga tono ng iyong tinig, at tuwing sa Alemanya, sa pagdapit ng hapon, habang ako'y naglalagalag sa mga gubat na pinamamahayan ng mga kamangha-manghang likha ng kanilang mga makata at ng mahihiwagang alamat ng kanilang mga nakaraang salinlahi, ay tinatawag ko ang iyong pangalan, inakala kong nakikita kita sa ulap na pumapailanlang mula sa ilalim ng lambak, inakala kong naririnig ko ang iyong tinig sa mga bulong ng mga dahon; at kapag ang mga taganayon, pauwi mula sa trabaho, ay nagpaparinig mula sa malayo ng kanilang mga awiting-bayan, inakala ko na ang mga ito ay kasintono ng aking mga panloob na tinig, na umaawit sila para sa iyo, at binibigyang-katotohanan ang aking mga ilusyon at pangarap. Minsan nawawala ako sa mga landas ng mga bundok, at ang gabi, na doo'y unti-unting bumababa, ay inaabutan akong naglalagalag pa rin, hinahanap ang aking daan sa gitna ng mga pino, haya [punong-kahoy sa Europa] at encina [uri ng punong roble]; at kung may ilang sinag ng buwan na sumisingit sa mga puwang ng mga sanga, tila nakikita kita sa puso ng gubat, gaya ng isang malabo at nagmamahal na aninong nagpapalipat-lipat sa liwanag at dilim ng kasukalan; at kung marinig ko ang iba't ibang huni ng ruiseñor [ibong mang-aawit ng Europa], iniisip kong ito ay dahil nakikita ka niya at ikaw ang nagbibigay sa kanya ng inspirasyon. Ay, kung gaano kita inisip! Ang lagnat ng iyong pag-ibig ay hindi lamang nagbibigay-buhay sa ulap sa aking paningin, kundi nagbibigay-kulay pa sa yelo! Sa Italya, ang magandang langit ng Italya sa kanyang kalinawan at kalaliman ay nagsasalita tungkol sa iyong mga mata; ang masayang tanawin nito ay nagsasalita tungkol sa iyong ngiti, tulad ng mga kabukiran ng Andalucía na may hanging puno ng mga halimuyak, puno ng mga alaala ng Silanganan, na puno ng tula at kulay, ay nagsasalita tungkol sa iyong pag-ibig. Sa mga gabi ng buwan, ng inaantok na buwang iyon, habang namamangka sa ilog Rhin, tinatanong ko ang aking sarili kung hindi ko kaya malinlang ang aking guni-guni upang makita ka sa gitna ng mga álamo [matataas na punong-kahoy] sa pampang, sa bato ng Lorelay o sa gitna ng mga alon, umaawit sa katahimikan ng gabi, tulad ng batang diwata ng mga pag-aliw, upang pasayahin ang pag-iisa at kalungkutan ng mga gumuhong kastilyong iyon!

María Clara: Hindi ako naglakbay tulad mo; kilala ko lamang ang iyong bayan, Maynila at Antipolo,—sagot niya na ngumingiti, sapagkat pinaniniwalaan niya ang lahat ng sinasabi nito,—ngunit mula noong nagpaalam ako sa iyo at pumasok sa beaterio, lagi kitang naaalala at hindi kita kinalimutan kahit iniutos iyon sa akin ng aking kumpesor, na pinatawan pa ako ng maraming penitensiya. Naaalala ko ang ating mga laro, ang ating mga away noong tayo'y mga bata pa. Pinipili mo ang pinakamagagandang sigay² para sa laro ng siklot; hinahanap mo sa ilog ang pinakamabilog at pinakamakinis na mga bato na may iba't ibang kulay para sa laro ng sintak; napakalamya mo, lagi kang natatalo, at bilang parusa ay binibigyan kita ng bantil³ gamit ang aking palad, ngunit sinisikap kong hindi ka paluin nang malakas, dahil naaawa ako sa iyo. Sa laro ng sungka⁴, napakadaya mo, higit pa kaysa sa akin, at madalas tayong humahantong sa agawan. Tanda mo pa ba 'yung pagkakataon na talagang nagalit ka? Noong mga sandaling iyon, pinahirapan mo ako, ngunit pagkatapos, kapag naaalala ko iyon sa beaterio, napapangiti ako, hinahanap-hanap kita para makipag-away ulit... at agad na magkaayos. Mga bata pa tayo noon: sumama tayo sa iyong ina upang maligo sa sapang iyon sa lilim ng mga kawayanan. Sa mga pampang ay tumutubo ang maraming bulaklak at halamang ang kakaibang mga pangalan ay sinasabi mo sa akin sa Latin at Kastila, dahil sa panahong iyon ay nag-aaral ka na sa Ateneo. Hindi kita pinapansin; abala ako sa paghahabol sa mga paru-paro at tutubi na may katawang manipis na parang aspili ngunit taglay ang lahat ng kulay ng bahaghari at lahat ng kinang ng madre-perlas, na nagkukumpol at naghahabulan sa gitna ng mga bulaklak; paminsan-minsan ay sinusubukan kong gulatin at hulihin ng aking mga kamay ang maliliit na isdang mabilis na lumulusot sa pagitan ng lumot at maliliit na bato sa pampang. Bigla kang nawala, at nang bumalik ka, may bitbit ka nang korona ng mga dahon at bulaklak ng kahel na inilagay mo sa aking ulo, tinatawag mo akong Cloe; para sa iyong sarili ay gumawa ka ng isa pa mula sa mga baging. Ngunit kinuha ng ina mo ang aking korona, dinikdik ito ng bato at inihalo sa gugo⁵ na ipanghuhugas niya sa aming buhok; nangilid ang iyong mga luha at sinabi mong hindi siya marunong ng mitolohiya: "Tanga!"—sagot ng iyong ina,—"makikita mo kung gaano kabango ang inyong buhok pagkatapos." Natawa ako, nagtampo ka, ayaw mo akong kausapin, at sa natitirang bahagi ng araw ay napakaseryoso mo, kaya't ako naman ang naiiyak. Sa pagbabalik sa bayan, at habang ang araw ay mainit na mainit, kumuha ako ng mga dahon ng salvia [mabangong halamang-gamot] na tumutubo sa gilid ng daan, at ibinigay ko sa iyo upang ilagay mo sa loob ng iyong sombrero at hindi sumakit ang iyong ulo. Ngumiti ka, pagkatapos ay hinawakan kita sa kamay at nagkaayos tayo.

Napangiti si Ibarra sa kaligayahan, binuksan ang kanyang pitaka at inilabas ang isang papel na may nakabalot na ilang dahong nangingitim, tuyo at mabango.

Ibarra: Ang iyong mga dahon ng salvia!—sagot niya sa tingin ng dalaga;—ito lamang ang lahat ng naibigay mo sa akin.

Siya naman ay mabilis na naglabas mula sa kanyang dibdib ng isang maliit na supot na puting satin.

María Clara: Psh!—sabi niya habang tinatapik ang kamay nito;—bawal hawakan; ito ay isang sulat ng paalam.

Ibarra: Ito ba ang isinulat ko sa iyo bago ako umalis?

María Clara: May iba pa ba kayong isinulat sa akin, ginoo ko?

Ibarra: At ano ang sinabi ko sa iyo noon?

María Clara: Maraming kasinungalingan, mga dahilan ng taong ayaw magbayad ng utang!—sagot niya na ngumingiti, nagpapahiwatig kung gaano kasarap pakinggan ang mga kasinungalingang iyon.—Huwag kang malikot! babasahin ko ito sa iyo, ngunit tatanggalin ko ang iyong mga pambobola para hindi ka mahirapan.

At itinaas niya ang papel hanggang sa tapat ng kanyang mga mata upang hindi makita ng binata ang kanyang mukha, at sinimulan niya:

María Clara: "Ang aking... hindi ko babasahin ang sumusunod, dahil ito ay isang kasinungalingan," at pinasadahan ng kanyang mga mata ang ilang linya. "Ang aking ama ay nais na umalis ako sa kabila ng aking mga pakiusap. 'Ikaw ay isang lalaki,' sabi niya sa akin, 'dapat mong isipin ang kinabukasan at ang iyong mga tungkulin. Dapat mong matutunan ang siyensiya ng buhay, ang hindi kayang ibigay ng iyong bayan, upang maging kapaki-pakinabang ka sa kanya balang araw. Kung mananatili kang nasa aking tabi, sa aking lilim, sa ganitong kapaligiran ng mga maling paniniwala, hindi mo matututunan na tumingin sa malayo; at sa araw na mawala ako, magiging tulad ka ng halaman na binanggit ng ating makata na si Baltasar: 'Lumaki sa tubig, nalalanta ang mga dahon nito kapag di nadilig nang kaunti; tinutuyo ito ng isang saglit na init.' Tingnan mo, halos isang binata ka na at umiiyak ka pa rin!' Nasaktan ako sa panunumbat na ito at ipinagtapat ko sa kanya na mahal kita. Tumahimik ang aking ama, nag-isip, at ipinatong ang kanyang kamay sa aking balikat at sinabi sa nanginginig na tinig: 'Iniisip mo bang ikaw lang ang marunong magmahal, na hindi ka mahal ng iyong ama at hindi niya dinaramdam ang mawalay sa iyo? Kamakailan lang, nawalan tayo ng iyong ina; ako ay patungo na sa katandaan, sa yugtong kung saan hinahanap ang suporta at konsuwelo ng kabataan, at gayunpaman, tinatanggap ko ang aking pag-iisa, at hindi ko alam kung makikita pa kita. Ngunit kailangan kong mag-isip ng ibang mga bagay na mas malaki... Ang kinabukasan ay bumubukas para sa iyo, para sa akin ito ay nagsasara na; ang iyong pagmamahal ay sumisibol, ang akin ay unti-unting namamatay; ang apoy ay umaapoy sa iyong dugo, ang lamig ay dumadapo sa akin, at gayunpaman umiiyak ka at hindi mo marunong isakripisyo ang ngayon para sa isang bukas na kapaki-pakinabang para sa iyo at sa iyong bansa!' Ang mga mata ng aking ama ay napuno ng luha, lumuhod ako sa kanyang paanan, niyakap ko siya, humingi ng tawad at sinabi ko sa kanya na handa akong umalis..."

Napahinto ang pagbasa dahil sa pagkabalisa ni Ibarra: maputla ang binata at palakad-lakad mula sa isang dulo hanggang sa kabila ng azotea.

María Clara: Ano bang meron ka? Ano ang nangyari sa iyo?—tanong niya.

Ibarra: Ipinalimot mo sa akin na may mga tungkulin ako, na dapat akong umalis ngayon din patungo sa bayan! Bukas ang pista ng mga patay.

Tumahimik si María Clara, tinitigan siya nang ilang saglit ng kanyang malalaki at mapangaraping mga mata, at kumuha ng ilang bulaklak, at may damdaming nagsabi:

María Clara: Pumunta ka na, hindi na kita hahadlangan pa; sa loob ng ilang araw, magkikita rin tayo! Ilagay mo ang bulaklak na ito sa puntod ng iyong mga magulang!

Makalipas ang ilang minuto, bumababa na ng hagdanan ang binata kasama si Kapitan Tiago at si Tiya Isabel, habang si María Clara ay nagkulong sa oratoryo.

Kapitan Tiago: Pakisabi nga ninyo kay Andeng na ihanda ang bahay, at darating na si María at si Isabel! Maligayang paglalakbay!—sabi ni Kapitan Tiago, habang sumasakay si Ibarra sa kalesa, na umalis patungo sa Plaza de San Gabriel.

At bilang konsuwelo, sinabi niya kay María Clara, na umiiyak sa tabi ng larawan ng Birhen:

Kapitan Tiago: Sige, magsindi ka ng dalawang kandilang tig-dalawang reales [mga baryang pilak], isa para kay San Roque, at isa para kay San Rafael, patron ng mga naglalakbay! Sindihan mo ang lampara ng Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], dahil maraming tulisan⁶. Mas mabuti nang gumastos ng apat na reales sa kandila at anim na kuwarto sa langis kaysa magbayad pa ng malaking pantubos pagkatapos!