Kabanata IX Mga Kaugalian ng Bayang Ito

Si Ibarra ay hindi nagkamali: sa victoria [uri ng karwaheng may apat na gulong] na iyon ay sakay nga si Padre Dámaso at papunta siya sa bahay na kalalabas lang niya.

Fray Dámaso: Saan kayo pupunta?—tanong ng prayle kina María Clara at Tiya Isabel na naghahanda nang sumakay sa isang karwaheng may mga palamuting pilak: si Padre Dámaso, sa gitna ng kanyang pagkabalisa, ay marahang tinatapik-tapik ang mga pisngi ng dalaga.

María Clara: Sa Beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga] para kunin ang aking mga gamit,—sagot ni María Clara.

Fray Dámaso: Ahaaá! ajá! tingnan natin kung sino ang mas malakas, tingnan natin...—bulong niya nang wala sa sarili, na lubhang ikinagulat ng dalawang babae. Nakayuko at mabagal na naglakad si Padre Dámaso papunta sa hagdan at umakyat.

Tiya Isabel: Siguro may sermon siya at isinasaulo na niya ito!—sabi ni Tiya Isabel;—akyat na, María, baka mahuli tayo.

Kung may sermon man si Padre Dámaso o wala, hindi natin masasabi; pero mukhang may mahahalagang bagay na sumasakop sa kanyang atensiyon, dahil hindi niya iniabot ang kanyang kamay kay Kapitan Tiago, na napilitang bahagyang lumuhod para mahalikan ito.

Fray Dámaso: Santiago!—ang unang sinabi niya,—kailangan nating mag-usap tungkol sa mahahalagang bagay; punta tayo sa iyong opisina.

Naging balisa si Kapitan Tiago, nawalan ng kakayahang magsalita, pero sumunod at naglakad sa likod ng napakalaking pari, na nagsara ng pinto sa likuran niya.

Habang nag-uusap sila nang lihim, alamin natin kung ano ang nangyari kay Fray Sibyla.

Ang matalinong Dominikano ay wala sa bahay-pari: maaga pa lamang, pagkatapos magmisa, pumunta siya sa kumbento ng kanyang orden, na nasa bungad ng pintuan ng Isabel II o ng Magallanes, depende kung anong pamilya ang naghahari sa Madrid.

Hindi pinansin ni Fray Sibyla ang masarap na amoy ng tsokolate, ni ang ingay ng mga kahon at barya na nagmumula sa opisina, at halos hindi sumagot sa magalang at mapitagang pagbati ng kapatid na tagapamahala. Umakyat siya, dumaan sa ilang pasilyo at kumatok sa isang pinto gamit ang mga buko ng kanyang mga daliri.

Matandang Dominikano: Pasok!—buntong-hininga ng isang boses.

Fray Sibyla: Nawa'y ibalik ng Diyos ang kalusugan ng Inyong Kagalang-galangan!—bati ng batang Dominikano pagpasok.

Nakaupo sa isang malaking silyon ang isang matandang pari, payat, medyo naninilaw, tulad ng mga santong ipininta ni Rivera. Ang kanyang mga mata ay nakalubog sa malalalim na hukay ng mata, na napapalibutan ng makakapal na kilay, na dahil sa palaging nakakunot, ay lalong nagpapatingkad sa matinding kislap ng mga ito.

Tinitigan ni Padre Sibyla ang matanda nang may pagkaantig, nakahalukipkip ang mga braso sa ilalim ng kagalang-galang na eskapularyo ni Santo Domingo. Pagkatapos ay yumuko siya nang walang sinasabi at tila naghihintay.

Matandang Dominikano: Ah!—buntong-hininga ng may sakit—ipinapayo nila sa akin ang operasyon. Hernando, operasyon sa edad ko! Ang bansa, ang kakila-kilabot na bansang ito! Matuto ka sa akin, Hernando!

Dahan-dahang itinaas ni Fray Sibyla ang kanyang mga mata at tinitigan ang mukha ng may sakit:

Fray Sibyla: At ano ang napagpasyahan ng Inyong Kagalang-galangan?—tanong niya.

Matandang Dominikano: Mamatay! Ay! may iba pa ba akong pagpipilian? Sobra na ang aking paghihirap pero ... marami akong pinahirapan ... binabayaran ko ang aking utang! At ikaw, kumusta ka? Ano ang dala mo?

Fray Sibyla: Pumunta ako para pag-usapan ang utos na ibinigay ninyo sa akin.

Matandang Dominikano: Ah! at ano ang nangyari doon?

Fray Sibyla: Psh!—sagot ng batang Dominikano nang may pagkainis, umupo at tumingin sa ibang direksiyon nang may paghamak; mga kathang-isip lamang ang ikinuwento sa atin; ang batang Ibarra ay isang maingat na bata, hindi siya mukhang tanga, pero sa tingin ko ay mabuting bata siya.

Matandang Dominikano: Sa tingin mo?

Fray Sibyla: Kagabi nagsimula ang mga alitan.

Matandang Dominikano: Agad? at paano?

Ikinuwento ni Fray Sibyla nang maikli ang nangyari sa pagitan ni Padre Dámaso at Crisóstomo Ibarra.

Fray Sibyla: Bukod pa riyan,—dagdag niya sa pagtatapos,—ang binata ay ikakasal sa anak ni Kapitan Tiago, na pinalaki sa kolehiyo ng ating mga madre, siya ay mayaman, at ayaw niyang magkaroon ng mga kaaway upang hindi mawala ang kaligayahan at kayamanan.

Tumango ang may sakit bilang pagsang-ayon.

Matandang Dominikano: Oo, sa tingin ko rin... Sa ganoong babae at sa ganoong biyenan, makukuha natin siya sa katawan at kaluluwa. At kung hindi, mas mabuti kung magdeklara siyang kaaway natin!

Tumingin si Fray Sibyla sa matanda nang may pagtataka.

Matandang Dominikano: Para sa ikabubuti ng ating Banal na Korporasyon, ibig sabihin,—dagdag niya, humihinga nang mahirap.—Mas gusto ko ang mga pag-atake kaysa sa mga walang kuwentang papuri at pambobola ng mga kaibigan... Totoo namang bayad sila.

Fray Sibyla: Sa tingin ng Inyong Kagalang-galangan?...

Tiningnan siya ng matanda nang may kalungkutan.

Matandang Dominikano: Tandaan mo ito!—sagot niya habang humihinga nang mahirap. Ang ating kapangyarihan ay magtatagal hangga't naniniwala ang mga tao rito. Kung tayo ay aatakihin, sasabihin ng Gobyerno: Inaatake sila dahil nakikita silang hadlang sa kanilang kalayaan, kaya't panatilihin natin sila.

Fray Sibyla: At kung pakikinggan sila nito? Minsan ang Gobyerno...

Matandang Dominikano: Hindi niya sila pakikinggan!

Fray Sibyla: Gayunpaman, kung, dahil sa kasakiman, naisin nitong kunin para sa sarili ang ating mga nalilikom ... kung may isang pangahas at padalos-dalos...

Matandang Dominikano: Kung gayon, kawawa siya!

Pareho silang natahimik.

Matandang Dominikano: Bukod pa riyan,—patuloy ng may sakit,—kailangan natin na tayo ay atakihin, na tayo ay gisingin: ito ay nagpapakita ng ating mga kahinaan at nagpapabuti sa atin. Ang labis na papuri ay nililinlang tayo, pinapatulog tayo, pero sa labas ay pinagtatawanan tayo, at sa araw na tayo ay pagtawanan, babagsak tayo tulad ng pagbagsak natin sa Europa. Hindi na papasok ang pera sa ating mga simbahan, walang bibili ng mga eskapularyo o sinturon o kahit ano, at kapag hindi na tayo mayaman, hindi na natin makukumbinsi ang mga konsensya.

Fray Sibyla: Psh! palagi tayong magkakaroon ng ating mga ari-arian, ating mga lupain...

Matandang Dominikano: Lahat ay mawawala tulad ng nawala sa atin sa Europa! At ang masama ay nagtatrabaho tayo para sa ating sariling pagkawasak. Halimbawa: ang labis na pagnanais na itaas bawat taon, at sa ating kagustuhan, ang upa ng ating mga lupa, ang pagnanais na iyon na walang saysay kong nilabanan sa lahat ng mga Kapitulo, ang pagnanais na iyon ang sisira sa atin! Ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay napipilitang bumili sa ibang lugar ng mga lupa na kasing ganda o mas maganda kaysa sa atin. Natatakot ako na nagsisimula na tayong bumaba: Quos vult perdere Júpiter dementat prius [ang ibig ipahamak ni Jupiter ay inuuna niyang baliwin]. Kaya't huwag na nating dagdagan ang ating timbang; ang bayan ay nagrereklamo na. Tama ang iniisip mo: hayaan nating ang iba ang mag-ayos ng kanilang mga problema, panatilihin natin ang natitirang prestihiyo, at dahil malapit na tayong humarap sa Diyos, bugawin natin ang mga langaw sa ating sarili... Nawa'y ang Diyos ng mga awa ay maawa sa ating kahinaan!

Fray Sibyla: Sa tingin ng Inyong Kagalang-galangan na ang upa o tributo?...

Matandang Dominikano: Huwag na tayong mag-usap tungkol sa pera!—putol ng may sakit nang may pagkainis.—Sinasabi mo kanina na ang tenyente ay nangako kay Padre Dámaso...

Fray Sibyla: Oo, padre!—sagot ni Fray Sibyla na may kalahating ngiti. Pero ngayong umaga nakita ko siya at sinabi niya sa akin na pinagsisisihan niya ang nangyari kagabi, na ang Jerez [alak na sherry mula sa Jerez, Espanya] ay umakyat sa kanyang ulo, at naisip niya na si Padre Dámaso ay nasa parehong sitwasyon tulad niya.—At ang pangako? tinanong ko siya nang pabiro.—Padre kura, sagot niya: alam ko kung paano tuparin ang aking salita kapag hindi nito nadudungisan ang aking karangalan: hindi ako, at hindi ako kailanman naging, mapagsumbong; kaya't wala akong higit sa dalawang bituin.

Pagkatapos mag-usap tungkol sa iba pang mga walang kabuluhang bagay, nagpaalam na si Fray Sibyla.

Hindi nga pumunta ang tenyente sa Malacañang¹, pero nalaman ng Kapitan Heneral ang nangyari.

Habang nag-uusap sa kanyang mga ayudante tungkol sa mga patama sa kanya ng mga pahayagan ng Maynila sa ilalim ng pangalan ng mga kometa at mga pagpapakita sa langit, isa sa kanila ang nagkuwento ng usapin ni Padre Dámaso nang may kulay na medyo may pakay, bagaman sa mas maayos na paraan.

Kapitan Heneral: Kanino ninyo nalaman iyon?—tanong ng Kanyang Ekselensiya na nakangiti.

Ayudante: Kay Laruja, na ikinuwento ito ngayong umaga sa patnugutan ng pahayagan.

Muling ngumiti ang Kapitan Heneral at nagdagdag:

Kapitan Heneral: Babae at prayle ay hindi nakaiinsulto! Plano kong mamuhay nang payapa sa natitirang panahon ko sa bansa at ayaw ko na ng dagdag pang gulo sa mga lalaking nagsusuot ng palda. Higit pa riyan; nalaman ko rin na ang provincial [pinuno ng orden sa kapuluan] ay kinutya ang aking mga utos; hiniling ko bilang parusa ang paglilipat ng prayleng iyon; at ayun, inilipat siya sa isang bayan na mas maganda: frailadas [mga kalokohan ng mga prayle], tulad ng sinasabi natin sa Espanya!

Pero nang mag-isa na ang Kanyang Ekselensiya, tumigil siya sa pagtawa.

Kapitan Heneral: Ah! kung hindi lang sana napakabobo ng bayang ito, didisiplinahin ko ang Kanilang mga Kagalang-galangan!—buntong-hininga niya.—Pero bawat bayan ay nararapat sa kanyang kapalaran, at gawin natin ang ginagawa ng lahat.

Samantala, natapos na ni Kapitan Tiago ang pakikipag-usap kay Padre Dámaso, o mas tamang sabihin, si Padre Dámaso ang nakipag-usap sa kanya.

Fray Dámaso: Kaya't ikaw ay binalaan na!—sabi ng Pransiskano sa kanyang pag-alis.—Lahat ng ito ay maiiwasan sana kung kinonsulta mo muna ako, kung hindi ka nagsinungaling nang tanungin kita. Huwag ka nang gumawa ng mga kalokohan at magtiwala sa kanyang ninong!

Dalawa o tatlong ulit na nagpaikot-ikot si Kapitan Tiago sa sala, nag-iisip at nagbubuntong-hininga; at bigla, na para bang may magandang ideya siyang naisip, tumakbo siya sa oratoryo at mabilis na pinatay ang mga kandila at lampara na kanyang pinasindi para sa kaligtasan ni Ibarra.

Kapitan Tiago: May oras pa at napakahaba ang daan!—bulong niya.