Kabanata VI Kapitan Tiago

Habang natutulog o nag-aalmusal ang ating mga tauhan, tutuunan natin ng pansin si Kapitan Tiago. Hindi pa kami kailanman naging bisita niya; kaya wala kaming karapatan ni obligasyon na hamakin siya sa pamamagitan ng hindi pagpansin sa kanya, kahit sa mahahalagang pagkakataon.

Mababa ang tindig, maliwanag ang kutis, bilog ang katawan at mukha dahil sa saganang taba, na ayon sa kanyang mga tagahanga ay galing sa langit, at ayon naman sa kanyang mga kaaway ay galing sa dugo ng mga mahihirap, si Kapitan Tiago ay mukhang mas bata kaysa sa tunay niyang edad: aakalain mong nasa tatlumpu hanggang tatlumpu't limang taong gulang siya. Palaging mala-banal ang ekspresyon ng kanyang mukha noong panahong tinutukoy ng aming kuwento. Ang kanyang bungo, bilog, maliit at natatakpan ng buhok na kasing-itim ng ebano, mahaba sa harap at napakaikli sa likod, ay sinasabing naglalaman ng maraming bagay sa loob nito; ang kanyang mga mata, maliliit ngunit hindi singkit, ay hindi kailanman nagbabago ng ekspresyon; ang kanyang ilong ay matangos at hindi pango, at kung hindi lamang napapangit ang kanyang bibig dahil sa labis na paggamit ng tabako at buyo, na ang sapá [katas ng nginuyang buyo], na naiipon sa isang pisngi, ay sumisira sa pagkakatimbang ng kanyang mukha, masasabi naming tama lamang na ituring at ipakilala niya ang sarili bilang isang guwapong lalaki. Sa kabila ng labis na paggamit na iyon, laging mapuputi ang sarili niyang mga ngipin at ang dalawang ipinahiram sa kanya ng dentista, sa halagang labindalawang duro [salaping pilak ng Espanya] bawat isa.

Kinikilala siya bilang isa sa pinakamayamang may-ari ng lupa sa Binondo at isa sa pinakamahahalagang asendero dahil sa kanyang mga lupa sa Pampanga at sa Laguna de Bay, lalo na sa bayan ng San Diego, kung saan taun-taon ay tumataas ang singil niyang renta o upa. Ang San Diego ang paboritong bayan niya dahil sa kaaya-aya nitong mga paliguan, sikat na gallera¹, at mga alaala na iniingatan niya tungkol dito: doon siya namamalagi nang hindi bababa sa dalawang buwan bawat taon.

Maraming ari-arian si Kapitan Tiago sa Santo Cristo, sa kalye Anloague, at sa kalye Rosario; siya at isang Tsino ang nagpapatakbo ng kontrata ng opyo, at hindi na kailangang sabihing napakalaki ng kanilang kinikita. Nagpapakain siya sa mga bilanggo sa Bilibid, at nagbibigay ng sakate² sa maraming pangunahing bahay sa Maynila, sa pamamagitan ng mga kontrata, siyempre. Mabuti ang kanyang pakikitungo sa lahat ng mga awtoridad, bihasa, madaling makibagay, at mapangahas pa nga pagdating sa pagsasamantala sa mga pangangailangan ng iba, siya ang tangi at kinatatakutang kalaban ng isang nagngangalang Pérez pagdating sa pagpapaupa at subasta ng mga katungkulan o trabaho, na laging ipinagkakatiwala ng Pamahalaan ng Pilipinas sa mga pribadong kamay. Kaya noong panahon ng mga pangyayaring ito, si Kapitan Tiago ay isang taong maligaya, sa abot ng kaligayahang makakamit ng isang taong may maliit na bungo sa mga lupaing iyon; mayaman siya, at nasa kapayapaan siya sa Diyos, sa Pamahalaan, at sa mga tao.

Na nasa kapayapaan siya sa Diyos ay walang alinlangan, halos isang dogma: walang dahilan upang magkasamaan kayo ng loob ng mabuting Diyos kapag maganda ang takbo ng buhay mo dito sa lupa, kapag hindi mo pa Siya kailanman nakausap, ni pinahiram ng pera. Hindi siya kailanman lumapit sa Kanya sa kanyang mga dasal, kahit sa kanyang pinakamatitinding kagipitan: mayaman siya at ang kanyang ginto ang nagdarasal para sa kanya. Para sa mga misa at mga panalanging pamanhik, lumikha ang Diyos ng makapangyarihan at mapagmataas na mga pari; para sa mga nobena at rosaryo, sa Kanyang walang katapusang kabutihan, lumikha ang Diyos ng mga mahihirap para sa kapakanan ng mga mayaman, mga mahihirap na sa halagang isang piso ay kayang magdasal ng labing-anim na misteryo at magbasa ng lahat ng banal na aklat, kahit na ng Bibliyang Hebreo kung dadagdagan ang bayad; at kung minsan, sa isang malaking kagipitan, kailangan niya ng tulong mula sa langit at wala siyang mahanap kahit isang pulang kandila ng Tsino, lumalapit siya sa mga santo at santang kanyang pinipintakasi, at nangangako sa kanila ng maraming bagay upang sila'y obligahin at tuluyang makumbinsi sa kabutihan ng kanyang mga hangarin. Ngunit ang pinangangakuan niya nang pinakamarami, at tinutupad niya ang pangako, ay ang Birhen ng Antipolo, ang Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje [Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay], sapagkat sa ilang maliliit na santo ay hindi gaanong maagap ni disente ang tao: kung minsan, matapos makuha ang kanyang nais, hindi na niya sila naaalala; totoo rin namang hindi na rin niya sila ginagambala muli kahit magkaroon ng pagkakataon: alam ni Kapitan Tiago na maraming santong walang ginagawa sa kalendaryo, na marahil ay walang magawa roon sa langit. Bukod dito, itinuturing niyang mas makapangyarihan at mabisa ang Birhen ng Antipolo kaysa sa lahat ng ibang Birhen, may hawak man silang bastong pilak, o mga Batang Hesus na hubad o nakadamit, o mga eskapularyo, rosaryo o sinturong katad; marahil dahil ito sa kanyang katanyagan bilang isang napakahigpit na ginang, napakaingat sa kanyang pangalan, kaaway ng potograpiya, ayon sa sakristan mayor ng Antipolo, at nagiging kasing-itim ng ebano kapag nagagalit, at dahil ang ibang mga Birhen ay mas malambot ang puso, mas mapagpatawad: alam ng lahat na may mga kaluluwang mas iniibig ang isang haring absoluto kaysa sa isang haring konstitusyonal; patunay sina Luis XIV at Luis XVI, Felipe II at Amadeo I. Marahil dahil din dito kaya makikita, sa tanyag na santuwaryo, ang mga di-binyagang Moro at maging mga Espanyol na naglalakad nang paluhod; ang hindi lamang maipaliwanag ay kung bakit tumatakas ang mga kura dala ang pera ng nakatatakot na Imahen, pumupunta sa Amerika at doon nag-aasawa.

Ang pintong iyon ng sala, na natatakpan ng isang tabing na seda, ay patungo sa isang maliit na kapilya o oratoryo, na hindi dapat mawala sa anumang bahay na Pilipino: naroon ang mga dioses lares [mga diyos ng tahanan] ni Kapitan Tiago, at sinasabi naming mga dioses lares, dahil mas kiling ang ginoong ito sa politeismo kaysa sa monoteismo, na hindi niya kailanman naunawaan. Makikita roon ang mga imahen ng Banal na Mag-anak na garing ang dibdib at ang mga kamay at paa, kristal ang mga mata, mahahaba ang pilikmata, at blondo at kulot ang buhok, mga obra maestra ng eskultura ng Santa Cruz. Mga pinturang langis na likha ng mga pintor ng Paco at Ermita ang naglalarawan ng pagkamartir ng mga santo, mga himala ng Birhen, at iba pa; si Santa Lucia na nakatingala sa langit at may dala sa isang plato na dalawa pang mata na may pilikmata at kilay, gaya ng mga nakapinta sa tatsulok ng Trinidad o sa mga sarkopagong Ehipsiyo; si San Pascual Bailón; si San Antonio de Padua na nakaabitong guingón³, na lumuluhang nakatitig sa isang Batang Hesus na nakadamit Kapitan Heneral, may tricornio [sombrerong may tatlong sulok], sable at bota, gaya sa sayawan ng mga bata sa Madrid: para kay Kapitan Tiago, ang ibig sabihin nito ay kahit idagdag pa ng Diyos sa Kanyang kapangyarihan ang kapangyarihan ng isang Kapitan Heneral ng Pilipinas, lagi pa rin Siyang paglalaruan ng mga Pransiskano na parang isang manika. Makikita rin doon ang isang San Antonio Abad na may baboy sa tabi, baboy na para sa kagalang-galang na kapitan ay kasing-milagroso ng santo mismo, kaya hindi niya ito mangahas tawaging baboy, kundi nilalang ng banal na ginoong San Antonio; isang San Francisco de Asís na may pitong pakpak at abitong kulay-kape, na nakalagay sa ibabaw ng isang San Vicente na dalawa lamang ang pakpak ngunit may hawak namang kornetin; isang San Pedro Mártir na biyak ang ulo sa talibon⁴ ng isang tulisan, na hawak ng isang di-binyagang nakaluhod, sa tabi ng isang San Pedro na pumuputol ng tainga ng isang Moro, si Malco marahil, na kinakagat ang kanyang mga labi at namimilipit sa sakit, habang isang tandang na sasabungin ay tumitilaok at pumapagaspas ng mga pakpak sa ibabaw ng isang haliging Doriko; mula rito ay hinuha ni Kapitan Tiago na upang maging santo, pareho lang ang bumiyak at ang mabiyak. Sino ang makabibilang sa hukbong iyon ng mga imahen at makapagsasabi ng mga katangian at kahusayang naiipon doon? Hindi sasapat ang isang kabanata! Gayunpaman, hindi namin palalampasin nang walang banggit ang isang magandang San Miguel na kahoy na ginintuan at pininturahan, halos isang metro ang taas: ang arkanghel, na kinakagat ang kanyang ibabang labi, ay may nagniningas na mga mata, kunot na noo at kulay-rosas na pisngi; nakasukbit sa kanyang bisig ang isang kalasag na Griyego at iwinawasiwas niya sa kanang kamay ang isang kris na Joloano, handang sumugat sa deboto o sa sinumang lumapit (ayon sa mahihinuha sa kanyang tindig at tingin) sa halip na sa demonyong may buntot at sungay na bumabaon ng mga pangil sa kanyang binting tulad ng sa dalaga. Hindi kailanman lumalapit dito si Kapitan Tiago sa takot sa isang himala. Ilang ulit na bang nabuhay ang higit sa isang imahen, gaano man kapangit ang pagkakaukit, gaya ng mga lumalabas sa mga karpinterya ng Paete⁵, upang malito at maparusahan ang mga makasalanang hindi naniniwala? Tanyag na isang Kristo sa Espanya, na tinawag na saksi sa mga pangako ng pag-ibig, ay tumango sa harap ng hukom; na isa pang Kristo ay nagtanggal ng pako sa kanyang kanang bisig upang yakapin si Santa Lutgarda; at ano pa? Hindi ba't nakabasa siya ng isang maliit na aklat, na kalalathala pa lamang, tungkol sa isang sermong pakumpas na ipinangaral ng isang imahen ni Santo Domingo sa Soriano? Walang sinabing kahit isang salita ang santo, ngunit mula sa kanyang mga kumpas ay nahinuha, o nahinuha ng may-akda ng maliit na aklat, na ipinapahayag niya ang katapusan ng mundo⁶. Hindi ba't sinasabi rin na ang Birhen ng Luta sa bayan ng Lipa ay may isang pisnging mas maga kaysa sa isa, at may putik ang laylayan ng damit? Hindi ba't matematikong patunay ito na ang mga banal na imahen ay namamasyal din nang hindi itinataas ang damit, at nagkakasakit pa nga ng ngipin, marahil dahil sa atin? Hindi ba't nakita niya mismo ng sarili niyang maliliit na mata ang lahat ng Kristo sa sermon ng Pitong Huling Wika na gumagalaw at yumuyuko ng ulo nang sabay-sabay nang tatlong ulit, na nagpapaiyak at nagpapasigaw sa lahat ng babae at sa mga maramdaming kaluluwang nakatakda sa langit? Ano pa? Kami mismo ay nakakita sa isang mangangaral na nagpakita sa madla, sa sandali ng pagbaba sa krus, ng isang panyong may bahid ng dugo, at iiyak na sana kami nang may kabanalan, nang, sa kasawian ng aming kaluluwa, tiniyak sa amin ng isang sakristan na biro lamang iyon: dugo iyon ng isang inahing manok, na inihaw at kinain agad-agad kahit Biyernes Santo... at mataba ang sakristan. Kaya si Kapitan Tiago, bilang isang taong maingat at relihiyoso, ay umiiwas na lumapit sa kris ni San Miguel.

Kapitan Tiago: "Iwasan natin ang tukso!" sabi niya sa kanyang sarili; "alam kong arkanghel siya, pero hindi, hindi ako nagtitiwala, hindi ako nagtitiwala!"

Walang taong lumipas na hindi siya dumalo, kasama ang isang orkestra, sa marangyang peregrinasyon sa Antipolo: noon ay nagpapamisa siya ng dalawang misa de gracia [misang pasasalamat] mula sa marami na bumubuo sa tatlong nobenaryo at sa iba pang araw na walang nobenaryo, at pagkatapos ay naliligo siya sa kilalang batis o bukal, kung saan naligo raw mismo ang Banal na Larawan. Nakikita pa ng mga debotong tao ang bakas ng mga paa at ang guhit ng buhok sa matigas na bato, nang patuyuin niya ito, na tila isang karaniwang babaeng gumagamit ng langis ng niyog, at na para bang yari sa bakal o diyamante ang kanyang buhok at sanlibong tonelada ang kanyang bigat. Nais sana naming ipagpag minsan ng nakatatakot na Larawan ang kanyang banal na buhok sa harap ng mga mata ng mga debotong ito, at tapakan ang kanilang dila o ulo.—Doon, sa tabi mismo ng bukal na iyon, kailangang kumain si Kapitan Tiago ng inihaw na litson, sinigang na dalag na may dahon ng alibambang⁷, at iba pang lutuing higit o kulang na nakatatakam. Mahigit apat na raang piso ang nagagastos niya sa dalawang misa, ngunit mura na iyon kung iisipin ang kaluwalhatiang nakakamit ng Ina ng Diyos sa mga gulong-apoy, kuwitis, bomba, at morteretes [maliliit na kanyong pamputok] o bersos, gaya ng tawag sa mga ito roon, at kung kukuwentahin ang malalaking kita na, dahil sa mga misang ito, makakamit niya sa natitirang bahagi ng taon.

Ngunit hindi lamang sa Antipolo nagaganap ang maingay niyang debosyon. Sa Binondo, sa Pampanga, at sa bayan ng San Diego, kapag may ilalaban siyang manok na may malalaking pusta, nagpapadala siya sa kura ng mga gintong barya para sa mga misang pampasuwerte, at gaya ng mga Romanong sumasangguni sa kanilang mga augur bago ang isang labanan sa pamamagitan ng pagpapakain sa mga sagradong sisiw, sumasangguni rin si Kapitan Tiago sa sarili niyang mga augur, na may mga pagbabagong angkop sa panahon at sa mga bagong katotohanan. Minamasdan niya ang liyab ng mga kandila, ang usok ng insenso, ang tinig ng pari, at iba pa, at mula sa tono ay sinisikap niyang hulaan ang kanyang magiging kapalaran. Tanggap na paniniwala na bihirang matalo sa pustahan si Kapitan Tiago, at ang mga pagkatalong ito ay dahil daw paos ang nagmimisa, kakaunti ang ilaw, maraming taba ang mga kandila, o may nakasingit na isang pekeng barya sa mga ibinayad, at iba pa, at iba pa: tiniyak sa kanya ng tagapangasiwa ng isang kapatiran na ang mga kabiguang iyon ay mga pagsubok na ibinibigay sa kanya ng langit upang lalong matiyak ang kanyang pananampalataya at debosyon. Minamahal ng mga kura, iginagalang ng mga sakristan, pinalalayaw ng mga Tsinong gumagawa ng kandila at ng mga gumagawa ng paputok, masaya ang lalaki sa relihiyon ng lupaing ito, at ang mga taong may matibay na pagkatao at malaking kabanalan ay nagsasabing malaki rin ang kanyang impluwensiya sa Korte ng Langit.

Na nasa kapayapaan siya sa Pamahalaan ay hindi dapat pagdudahan, gaano man ito kahirap paniwalaan. Hindi kayang makaisip ng bagong kaisipan, at kontento sa kanyang modus vivendi [paraan ng pamumuhay], lagi siyang handang sumunod sa pinakamababang kawani ng alinmang tanggapan, at magregalo ng mga pata ng hamon, kapon, pabo, at mga prutas mula sa Tsina sa anumang panahon ng taon. Kapag naririnig niyang pinupulaan ang mga katutubo, siya, na hindi itinuturing ang sarili na isa sa kanila, ay nakikisabay at nagsasalita pa nang mas masama; kapag pinupuna ang mga mestizo [taong may halong lahi] na Sangley⁸ o Espanyol, pumupuna rin siya, marahil dahil inaakala niyang isa na siyang purong Ibero. Siya ang unang pumapalakpak sa bawat buwis o kontribusyon, lalo na kapag naaamoy niyang may kontrata o paupahan sa likod nito. Lagi siyang may nakahandang orkestra upang bumati at magbigay ng enfrentadas [mga harana] sa lahat ng uri ng gobernador, alkalde, piskal, at iba pa, at iba pa, sa kanilang araw ng santo, kaarawan, pagsilang o pagkamatay ng isang kamag-anak, sa madaling salita, sa anumang pagbabago sa karaniwang monotonya ng buhay. Nagpapagawa siya para rito ng mga tulang papuri, mga himnong nagbubunyi sa mahinahon at mapagmahal na gobernador, sa matapang at masigasig na alkaldeng naghihintay sa langit ang palma ng mga matuwid (o palmeta [pamalong pampalo sa palad]), at iba pang mga bagay pa.

Naging gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] siya ng mayamang samahan ng mga mestizo, sa kabila ng pagtutol ng marami na hindi siya itinuturing na mestizo. Sa dalawang taon ng kanyang pamumuno, nakasira siya ng sampung frac [pormal na amerikanang may buntot], sampu ring sombrero de copa [mataas na sombrerong pormal], at kalahating dosenang baston: ang frac at sombrero de copa sa Ayuntamiento [pamahalaang lungsod ng Maynila], sa Malacañang, at sa kuwartel; ang sombrero de copa at frac sa sabungan, sa palengke, sa mga prusisyon, sa mga tindahan ng mga Tsino; at sa ilalim ng sombrero at sa loob ng frac, si Kapitan Tiago, pawisan sa pagwawasiwas ng bastong may borlas, nag-uutos, nag-aayos, at ginugulo ang lahat ng bagay nang may kagila-gilalas na sigla at lalo pang kagila-gilalas na kaseryosohan. Kaya nakikita sa kanya ng mga awtoridad ang isang taong may pinakamabuting kalooban, mapayapa, mapagpakumbaba, masunurin, mapagregalo, na hindi nagbabasa ng anumang libro o pahayagan mula sa Espanya, bagaman magaling siya sa wikang Kastila; tinitingnan nila siya nang may damdaming gaya ng isang dukhang mag-aaral na tumitingin sa napupudpod na takong ng kanyang lumang sapatos, na baluktot na dahil sa kanyang paraan ng paglakad.—Para sa kanya, kapwa nagkakatotoo ang dalawang pariralang Kristiyano at makamundo na beati pauperes spiritu [mapapalad ang mga dukha sa espiritu] at beati possidentes [mapapalad ang mga may-ari], at angkop na angkop sa kanya ang salin na iyon mula sa Griyego, na ayon sa ilan ay mali: 'Luwalhati sa Diyos sa kaitaasan at kapayapaan sa lupa sa mga taong may mabuting kalooban!' Sapagkat, gaya ng makikita pa natin sa dakong huli, hindi sapat na may mabuting kalooban lamang ang mga tao upang mabuhay nang payapa. Itinuturing siyang hangal ng mga di-makadiyos, walang awa at malupit na mapagsamantala sa karalitaan ng mga dukha, at mapang-api at tirano ng kanyang mga nasasakupan. At ang mga babae? Ah, ang mga babae! Mga mapanirang bulung-bulungan ang umuugong sa mga maralitang bahay na nipa⁹, at sinasabing may naririnig doong mga panaghoy at hikbi, na kung minsan ay may halong uha ng isang sanggol. Higit sa isang dalaga ang itinuturo ng mapanirang daliri ng mga kapitbahay: walang-buhay ang kanyang tingin at lanta ang kanyang dibdib. Ngunit hindi siya pinupuyat ng mga bagay na ito; walang dalagang gumagambala sa kanyang katahimikan; isang matandang babae ang nagpapahirap sa kanya, isang matandang babaeng nakikipagpaligsahan sa kanya sa debosyon, at nakatanggap mula sa maraming kura ng mas masisiglang papuri at parangal kaysa sa nakamit niya sa kanyang pinakamagagandang araw. Sa pagitan ni Kapitan Tiago at ng balong ito, na tagapagmana ng kanyang mga kapatid at pamangkin, ay may isang banal na paligsahan na nagbubunga ng kabutihan para sa Simbahan, tulad ng paligsahan ng mga bapor ng Pampanga na nagbubunga noon ng kabutihan para sa publiko. Nagreregalo ba si Kapitan Tiago ng isang bastong pilak na may mga esmeralda at topasyo sa kung sinong Birhen? Ayan, nagpapagawa na agad si Doña Patrocinio ng isa na ginto at may mga brilyante sa platerong si Gadáunez; nagtayo ba si Kapitan Tiago, sa prusisyon ng La Naval, ng isang arkong may dalawang harapan, na yari sa telang binilog-bilog, may mga salamin, mga globong kristal, mga lampara at mga aranya? Magkakaroon naman si Doña Patrocinio ng isang may apat na harapan, dalawang bara ang taas, at mas maraming palawit at palamuti. Ngunit doon naman siya babaling sa kanyang lakas, sa kanyang espesyalidad: sa mga misang may bomba at paputok, at napipilitan si Doña Patrocinio na kagatin ng kanyang mga gilagid ang kanyang mga labi, sapagkat, dahil labis na nerbiyosa, hindi niya matiis ang tuloy-tuloy na pagrerepike ng mga kampana, lalo na ang mga putok. Habang nakangiti siya, nag-iisip naman ang babae ng paghihiganti at nagbabayad, gamit ang pera ng iba, sa pinakamahuhusay na mananalumpati ng limang Korporasyon ng Maynila, sa pinakatanyag na mga kanonigo ng Katedral, at maging sa mga Paulista, upang mangaral sa mga araw na maringal tungkol sa mga paksang teolohiko at napakalalim sa mga makasalanang ang naiintindihan lamang ay wika ng tindahan. Napansin ng mga kakampi ni Kapitan Tiago na natutulog ang babae habang nagsesermon, ngunit sagot ng kanyang mga kakampi na bayad na ang sermon, at siya ang nagbayad, at sa lahat ng bagay, ang pagbabayad ang pinakamahalaga. Kamakailan ay dinurog niya ang kapitan sa pagreregalo sa isang simbahan ng tatlong andas na pilak na may palamuting ginto, na bawat isa ay nagkakahalaga ng mahigit tatlong libong piso. Hinihintay ni Kapitan Tiago na isang araw ay tuluyan nang malagot ang hininga ng matandang ito, o matalo siya sa lima o anim sa kanyang mga kaso, upang siya na lamang ang maglingkod sa Diyos; sa kasamaang-palad, ipinagtatanggol ang mga ito ng pinakamahuhusay na abogado ng Real Audiencia [kataas-taasang hukuman ng kolonya], at tungkol naman sa kanyang kalusugan, walang mahawakan sa kanya ang sakit: para siyang kawad na bakal, walang dudang para sa ikatitibay ng mga kaluluwa, at kumakapit siya sa lambak na ito ng luha nang may tiyaga ng galis sa balat. Lubos na naniniwala ang kanyang mga kakampi na sa kanyang kamatayan ay gagawin siyang santa, at na si Kapitan Tiago mismo ay sasamba pa sa kanya sa mga altar, bagay na tinatanggap at ipinapangako naman niya, basta't mamatay siya agad.

Ganito si Kapitan Tiago noong panahong iyon. Tungkol sa kanyang nakaraan, siya ang kaisa-isang anak ng isang mangangalakal ng asukal sa Malabón, na may sapat na yaman, ngunit napakakuripot kaya ayaw gumastos kahit isang kuwarta para sa pag-aaral ng kanyang anak. Dahil dito, naging utusan si Santiaguillo ng isang mabuting Dominikano, isang taong lubos na banal, na nagsikap ituro sa kanya ang lahat ng mabuting kaya at alam niya. Nang malapit na niyang matamo ang ligaya na tawagin siyang lohiko ng kanyang mga kakilala, ibig sabihin, nang mag-aaral na sana siya ng lohika, ang kamatayan ng kanyang tagapagtangkilik, na sinundan ng kamatayan ng kanyang ama, ang tumapos sa kanyang pag-aaral, at kinailangan niyang harapin ang pagnenegosyo. Nag-asawa siya ng isang magandang dalaga mula sa Santa Cruz na tumulong sa kanyang palaguin ang kanyang kayamanan at nagbigay sa kanya ng katayuan sa lipunan. Hindi kontento si Doña Pía Alba sa pagbili lamang ng asukal, kape, at tina: nais niyang magtanim, kaya bumili ang bagong mag-asawa ng lupa sa San Diego, at mula noon nagsimula ang kanilang pakikipagkaibigan kay Padre Dámaso at kay Don Rafael Ibarra, ang pinakamayamang kapitalista ng bayan.

Ang kawalan ng tagapagmana sa unang anim na taon ng kanilang pagsasama ang halos nagpamukhang kapintas-pintas na ambisyon sa pagsisikap nilang mag-ipon ng yaman, gayong si Doña Pía ay balingkinitan, malusog, at may magandang hubog ng katawan. Walang saysay ang kanyang mga nobenaryo; dinalaw niya, sa payo ng mga debota ng San Diego, ang Birhen ng Caysasay sa Taal; nagbigay siya ng limos; sumayaw siya sa prusisyon sa gitna ng init ng araw ng Mayo sa harap ng Birhen ng Turumba sa Pakil: lahat ay nabigo, hanggang sa payuhan siya ni Fray Dámaso na pumunta sa Obando, at doon ay sumayaw siya sa kapistahan ni San Pascual Bailón at humiling ng isang anak. Alam ng lahat na sa Obando ay may isang Trinidad na nagkakaloob ng anak na lalaki o babae ayon sa pinili: ang Mahal na Birhen ng Salambao, si Santa Clara, at si San Pascual. Salamat sa matalinong payong ito, naramdaman ni Doña Pía na siya'y magiging ina... Ay! Katulad ng mangingisdang binanggit ni Shakespeare sa Macbeth, na tumigil sa pag-awit nang makatagpo ng isang kayamanan, nawala ang kanyang kasiyahan, naging napakalungkot niya, at hindi na siya nakitang ngumiti pa.

Lahat: "Mga kapritso ng naglilihi!" sabi ng lahat, pati na si Kapitan Tiago.

Isang lagnat ng panganganak ang tumapos sa kanyang mga kalungkutan, at naulila ang isang magandang batang babae na si Fray Dámaso mismo ang nag-anak sa binyag; at dahil hindi ibinigay ni San Pascual ang batang lalaking hinihingi sa kanya, pinangalanan ang bata ng María-Clara bilang parangal sa Birhen ng Salambao at kay Santa Clara, at pinarusahan ng pananahimik ang marangal na si San Pascual Bailón. Lumaki ang bata sa pangangalaga ni Tiya Isabel, ang matandang babaeng may pagkamagalang na mala-prayle na nakita natin sa simula: halos buong taon na nanirahan ang bata sa San Diego dahil sa malusog na klima roon, at doon ay nilalambing siya ni Fray Dámaso.

Si María Clara ay hindi nagmana ng maliliit na mata ng kanyang ama: katulad ng kanyang ina, malalaki ang mga ito, itim, nalililiman ng mahahabang pilikmata, masaya at nakangiti kapag naglalaro, malungkot, malalim, at mapag-isip kapag hindi ngumingiti. Noong bata pa siya, halos blondo ang kulay ng kanyang kulot na buhok; ang kanyang ilong, na may wastong hugis, ay hindi masyadong matulis ni pango; ang kanyang bibig ay nagpapaalala sa maliit at kaakit-akit na bibig ng kanyang ina, na may masasayang biloy sa pisngi; ang kanyang balat ay kasing-nipis ng balat ng sibuyas at kasing-puti ng bulak, ayon sa kanyang mga kamag-anak na halos mabaliw sa paghanga, na nakikita ang tatak ng pagiging ama ni Kapitan Tiago sa maliliit at magandang hugis na mga tainga ni María-Clara.

Iniuugnay ni Tiya Isabel ang mga halos Europeong anyong iyon sa paglilihi ni Doña Pía; naaalala niyang madalas niya itong makitang umiiyak sa harap ni San Antonio sa mga unang buwan ng pagbubuntis; ganoon din ang palagay ng isa pang pinsan ni Kapitan Tiago, ngunit naiiba lamang sa pagpili ng santo: para sa kanya, ang Birhen iyon o si San Miguel. Isang kilalang pilosopo, pinsan ni Kapitan Tinong at saulado ang Amat¹⁰, ang naghahanap ng paliwanag sa impluwensiya ng mga planeta.

Si María Clara, idolo ng lahat, ay lumaki sa gitna ng mga ngiti at pagmamahal. Pinarangalan pa siya mismo ng mga prayle kapag binibihisan siya ng puti sa mga prusisyon, ang kanyang malago at kulot na buhok ay tinirintasan ng mga sampaga¹¹ at asusena, may dalawang maliit na pakpak na pilak at ginto na nakadikit sa likod ng kanyang damit, at dalawang puting kalapati sa kamay, na nakatali ng mga asul na laso. At saka, napakasayahin niya, at napakainosente at parang bata ang kanyang pananalita, kaya si Kapitan Tiago, na baliw sa pagmamahal, ay walang ginawa kundi pagpalain ang mga Santo ng Obando at payuhan ang lahat na bumili ng magagandang eskultura.

Sa mga bansa sa timog, ang batang babae ay nagiging dalaga sa edad na labintatlo o labing-apat, tulad ng usbong sa gabi na bulaklak na pagsapit ng umaga. Sa yugtong iyon ng pagbabago, na puno ng hiwaga at romantisismo, pumasok si María Clara, sa payo ng kura ng Binondo, sa Beaterio ng Santa Catalina upang tanggapin mula sa mga madre ang mahigpit na edukasyong panrelihiyon. Lumuluha siyang nagpaalam kay Padre Dámaso at sa nag-iisang kaibigang nakalaro niya noong kanyang kabataan, si Crisóstomo Ibarra, na pagkatapos ay umalis din patungong Europa. Doon, sa kumbentong iyon na nakikipag-ugnayan sa mundo sa pamamagitan ng isang dobleng rehas, at patuloy na nasa ilalim ng pagbabantay ng Madre Escucha [madreng nakikinig sa usapan ng mga dalaw], siya ay nanirahan nang pitong taon.—Bawat isa'y may kanya-kanyang layunin, at nauunawaan ang pagkagiliw ng dalawang kabataan sa isa't isa, kaya nagkasundo sina Don Rafael at Kapitan Tiago na ipakasal ang kanilang mga anak, at bumuo sila ng isang samahang pangkalakal. Ang pangyayaring ito, na naganap ilang taon matapos umalis ang batang si Ibarra, ay ipinagdiwang nang may pantay na galak ng dalawang puso, bawat isa'y nasa magkabilang dulo ng mundo at nasa magkaibang-magkaibang kalagayan.