Kabanata XLV Ang Mga Inaapi

Sa tulong ng mahinang liwanag na ikinakalat ng buwan sa pagitan ng makakapal na sanga ng mga puno, isang lalaki ang gumagala sa kagubatan nang dahan-dahan at mahinahon ang hakbang. Paminsan-minsan, at parang upang malaman kung nasaan siya, sumisipol siya ng isang tanging himig, na kadalasang sinasagot naman ng isa pang malayong tunog na umaawit ng parehong himig. Ang lalaki ay nakikinig nang mabuti, at pagkatapos ay ipinagpapatuloy ang kanyang paglakad sa direksiyon ng malayong tunog.

Sa wakas, sa kabila ng libu-libong hirap na iniaalok ng isang birheng gubat sa gabi, narating niya ang isang maliit na lugar na walang puno, na naliligo sa liwanag ng buwan sa unang kapat nito. Ang matataas na bato, na may mga puno sa tuktok, ay nakatayo sa paligid na bumubuo ng isang uri ng gibang ampiteatro; mga punong bagong putol, mga sunog na troso ang pumupuno sa gitna, na nahahalo sa malalaking bato, na bahagyang tinatakpan ng kalikasan ng kanyang balabal na luntiang dahon.

Kararating pa lamang ng hindi kilalang lalaki nang biglang lumabas ang isa pang anyo mula sa likod ng isang malaking bato, at lumapit habang inilalabas ang isang rebolber:

Gabay: Sino ka?—tanong niya sa Tagalog sa mapag-utos na tinig, habang kinakasa ang gatilyo ng kanyang baril.

Elías: Nandiyan ba sa inyo ang matandang Pablo?—tanong ng una na may kalmadong boses, hindi sumasagot sa tanong at hindi natatakot.

Gabay: Pinag-uusapan mo ba ang kapitan? Oo, nandiyan siya.

Elías: Sabihin mo sa kanya na hinahanap siya rito ni Elías,—sabi ng lalaki na walang iba kundi ang misteryosong piloto.

Gabay: Kayo ba si Elías?—tanong ng hindi kilala nang may kaunting paggalang at lumalapit, nang hindi inaalis ang pagkakatutok ng rebolber sa kanya;—kung gayon... halina kayo.

Sinundan siya ni Elías.

Pumasok sila sa isang uri ng kuweba, na lumalalim sa ilalim ng lupa. Ang gabay, na alam ang daan, ay nagbababala sa piloto kung kailan dapat bumaba, yumuko o gumapang; gayunpaman, hindi nagtagal at narating nila ang isang uri ng silid, na kaawa-awang naiilawan ng mga sulong may alkitran, na okupado ng labindalawa o labinlimang armadong tao, na may mga mukhang masama at maruruming damit, ang iba'y nakaupo, ang iba'y nakahiga, halos hindi nag-uusap. Nakatukod ang mga siko sa isang bato na nagsisilbing mesa, at nag-iisip nang malalim habang tinititigan ang ilaw na nagbibigay ng napakakaunting liwanag para sa napakaraming usok, makikita ang isang matandang lalaki na may malungkot na mukha, ang ulo'y nakabalot ng duguang benda: kung hindi natin alam na iyon ay isang kuweba ng mga tulisan, masasabi natin, sa pagbasa ng kawalan ng pag-asa sa mukha ng matanda, na iyon ay ang tore ng Gutom sa bisperas ng paglamon ni Ugolino sa kanyang mga anak.

Sa pagdating nina Elías at ng kanyang gabay, ang mga tao ay bahagyang bumangon, ngunit sa isang senyas ng huli ay kumalma sila, at nasiyahan na lamang sa pagsuri sa piloto, na wala ni anumang sandata.

Dahan-dahang ibinaling ng matanda ang kanyang ulo at nakita ang seryosong anyo ni Elías, na nakatingin sa kanya nang walang sombrero, puno ng kalungkutan at malasakit.

Kapitan Pablo: Ikaw ba iyan?—tanong ng matanda, na ang tingin ay bahagyang nagliwanag nang makilala ang binata.

Elías: Sa anong kalagayan ko kayo natagpuan!—bulong ni Elías nang mahina at umiling.

Tahimik na ibinaba ng matanda ang kanyang ulo, nagbigay ng senyas sa mga tao, na tumayo at lumayo, ngunit sinukat muna nila ng tingin ang tangkad at mga kalamnan ng piloto.

Kapitan Pablo: Oo!—sabi ng matanda kay Elías nang sila na lamang dalawa;—anim na buwan na ang nakalilipas, nang bigyan kita ng kanlungan sa aking bahay, ako ang naaawa sa iyo; ngayon nagbago na ang kapalaran, at ikaw na ang naaawa sa akin. Ngunit maupo ka, at sabihin mo kung paano ka nakarating dito.

Elías: Mga labinlimang araw na ang nakalipas mula nang mabalitaan ko ang inyong kasawian,—sagot ng binata nang mabagal at mahina ang boses, nakatingin sa ilaw;—agad akong naglakbay at hinanap ko kayo mula bundok hanggang bundok: halos dalawang lalawigan ang nalibot ko.

»Upang hindi magbuhos ng inosenteng dugo, kinailangan kong tumakas; natatakot ang aking mga kaaway na humarap at inilalagay lamang sa harap ko ang mga kawawang tao, na wala namang nagawang masama sa akin.

Pagkatapos ng maikling katahimikan, na ginamit ni Elías upang basahin ang mga iniisip sa madilim na mukha ng matanda, nagpatuloy siya:

Elías: Pumunta ako upang ipanukala sa inyo ang isang bagay. Matapos kong hanapin nang walang saysay ang sinumang natitira sa pamilyang naging sanhi ng kasawian ng aking pamilya, napagpasyahan kong lisanin ang lalawigan kung saan ako nakatira, upang lumipat sa hilaga at manirahan kasama ng mga tribong hindi Kristiyano o malaya: gusto ba ninyong iwan ang buhay na sinisimulan ninyo at sumama sa akin? Ako ang magiging anak ninyo, dahil nawala na ang mga anak ninyo, at ako na walang pamilya, ay magkakaroon ng isang ama sa inyo.

Umiling ang matanda at sinabi:

Kapitan Pablo: Sa aking edad, kapag gumawa ang isang tao ng desperadong pasya, ito'y dahil wala nang ibang paraan. Isang tao na, tulad ko, ay ginugol ang kanyang kabataan at katanghaliang gulang sa pagtatrabaho para sa sariling kinabukasan at ng kanyang mga anak; isang tao na naging masunurin sa lahat ng kagustuhan ng kanyang mga nakatataas, na tapat na ginampanan ang mabibigat na tungkulin, nagtiis ng lahat upang mabuhay nang payapa at sa isang posibleng katahimikan; kapag ang taong ito, na ang dugo ay pinalamig ng panahon, ay tinalikuran ang lahat ng kanyang nakaraan at lahat ng kanyang hinaharap sa gilid ng libingan, ito'y dahil pinag-isipan niyang mabuti na ang kapayapaan ay hindi umiiral at hindi rin ang pinakamataas na kabutihan. Bakit pa mabuhay ng mga miserableng araw sa banyagang lupa? Dati'y mayroon akong dalawang anak na lalaki, isang anak na babae, isang tahanan, isang kayamanan; tinatamasa ko noon ang paggalang at pagpapahalaga; ngayon ako'y parang isang punong tinanggalan ng mga sanga, isang palaboy na takas, hinahabol na parang mabangis na hayop sa kagubatan, at lahat ng ito, bakit? Dahil isang tao ang lumapastangan sa puri ng aking anak na babae, dahil siningil ng kanyang mga kapatid ang taong iyon sa kahihiyang ginawa niya, at dahil ang taong iyon ay nakaluklok sa itaas ng iba na may titulong ministro ng Diyos. Sa kabila ng lahat, ako, ang ama, ako, na dinungisan sa aking katandaan, ay nagpatawad sa pagkakasala, mapagpaumanhin sa mga simbuyo ng kabataan at kahinaan ng laman, at sa harap ng isang hindi na maibabalik na kasamaan, ano ang dapat kong gawin kundi manahimik at iligtas ang natira sa akin? Ngunit ang kriminal ay natakot sa isang paghihiganti na maaaring dumating, at pinagsikapang ipahamak ang aking mga anak. Alam mo ba kung ano ang ginawa niya? Hindi? Hindi mo ba alam na nagkunwari siyang may nakawan sa kumbento, at isa sa aking mga anak ang napasama sa mga inakusahan? Ang isa pa ay hindi naisama dahil wala siya roon. Alam mo ba ang mga pagpapahirap na pinagdaanan nila? Alam mo dahil ito ang mga pagpapahirap sa lahat ng bayan! Ako, ako mismo ang nakakita sa aking anak na nakabitin sa kanyang buhok, narinig ko ang kanyang mga sigaw, narinig ko siyang tinatawag ako, at ako, duwag at sanay sa kapayapaan, ay walang lakas ng loob na pumatay o mamatay! Alam mo ba na hindi napatunayan ang pagnanakaw, na nakita ang paninirang-puri at bilang parusa ang kura ay inilipat sa ibang bayan, at ang aking anak ay namatay dahil sa pagpapahirap? Ang isa pa, ang natira sa akin, ay hindi duwag tulad ng kanyang ama, at dahil natatakot ang berdugo na ipaghiganti ng anak sa kanya ang pagkamatay ng kapatid, sa kunwaring dahilan na wala siyang cédula de vecindad [katibayan ng paninirahan, sedula], na pansamantala niyang nakalimutan, siya ay hinuli ng guwardiya sibil, minaltrato, ginalit at ininsulto nang ininsulto hanggang sa mapilitang magpakamatay. At ako, ako ay nabuhay pagkatapos ng napakaraming kahihiyan, ngunit kung wala akong lakas ng loob bilang ama upang ipagtanggol ang aking mga anak, may natitira pa akong puso para sa paghihiganti at maghihiganti ako! Ang mga hindi nasisiyahan ay nagtitipon sa ilalim ng aking pamumuno, pinararami ng aking mga kaaway ang aking hanay, at sa araw na ituring kong malakas na ako, bababa ako sa kapatagan at tatapusin ko sa apoy ang aking paghihiganti at ang aking sariling buhay! At darating ang araw na iyon o walang Diyos¹!

At ang matanda ay tumayo nang balisa at, nagniningas ang tingin at malalim ang tinig, idinagdag niya habang sinasabunutan ang sarili niyang mahabang buhok:

Kapitan Pablo: Sumpa, sumpa sa akin na pumigil sa mapaghiganting kamay ng aking mga anak; ako ang pumatay sa kanila! Hinayaan ko sana na mamatay ang nagkasala, hindi ko sana gaanong pinaniwalaan ang hustisya ng Diyos at ng mga tao, at ngayon ay kasama ko sana ang aking mga anak, mga takas marahil, ngunit kasama ko sila at hindi sana sila namatay sa gitna ng pagpapahirap! Hindi ako ipinanganak upang maging ama, kaya wala akong mga anak! Sumpa sa akin na sa kabila ng aking mga taon ay hindi natutong kilalanin ang kapaligirang aking ginagalawan! Ngunit sa apoy at dugo, at sa aking sariling kamatayan ay ipaghihiganti ko kayo!

Ang kaawa-awang ama, sa kasukdulan ng kanyang sakit, ay humablot sa kanyang benda, kaya bumuka ang isang sugat sa kanyang noo, at mula roon ay tumulo ang mga patak ng dugo.

Elías: Iginagalang ko ang inyong sakit,—sagot ni Elías,—at nauunawaan ko ang inyong paghihiganti; ako rin ay tulad ninyo, ngunit sa takot na masaktan ang isang inosente, mas pinipili kong kalimutan ang aking mga kasawian.

Kapitan Pablo: Maaari mong kalimutan dahil ikaw ay bata at hindi ka nawalan ng anak, ng huling pag-asa! Ngunit sinisiguro ko sa iyo, hindi ako mananakit ng inosente. Nakikita mo ba ang sugat na ito? Upang hindi mapatay ang isang kawawang kuwadrilyero [tanod ng munisipyo] na tumutupad lamang sa kanyang tungkulin, hinayaan kong gawin niya ito sa akin.

Elías: Ngunit tingnan ninyo,—sabi ni Elías pagkatapos ng isang sandali ng katahimikan;—tingnan ninyo kung sa anong kakila-kilabot na apoy ninyo ilulubog ang ating mga kaawa-awang bayan. Kung isasagawa ninyo ang paghihiganti sa sarili ninyong kamay, ang inyong mga kaaway ay gaganti nang malupit, hindi laban sa inyo, hindi laban sa mga armado, kundi laban sa bayan na karaniwang inaakusahan, ayon sa kaugalian, at kung magkagayon, gaano karaming mga kawalang-katarungan!

Kapitan Pablo: Hayaan ang bayan na matutong ipagtanggol ang sarili, hayaan ang bawat isa na ipagtanggol ang sarili!

Elías: Alam ninyong imposible iyon! Ginoo, nakilala ko kayo sa ibang panahon nang kayo'y masaya, noon ay binibigyan ninyo ako ng matatalinong payo; papayagan ninyo ba ako?...

Ang matanda ay nagkrus ng mga braso at tila nakinig.

Elías: Ginoo,—nagpatuloy si Elías na sinusukat ang kanyang mga salita;—nagkaroon ako ng magandang kapalaran na makapaglingkod sa isang binatang mayaman, mabuti ang puso, marangal at nagmamahal sa kabutihan ng kanyang bayan. Sinasabi nila na ang binatang ito ay may mga kaibigan sa Madrid; hindi ko alam, ngunit matitiyak ko sa inyo na kaibigan siya ng Kapitan Heneral. Ano ang masasabi ninyo kung gagawin natin siyang tagapagdala ng mga hinaing ng bayan, kung hihikayatin natin siyang magmalasakit sa usapin ng mga kaawa-awa?

Umiling ang matanda.

Kapitan Pablo: Sinasabi mo na siya'y mayaman? Ang mga mayayaman ay iniisip lamang ang pagpapalago ng kanilang kayamanan; ang kayabangan at karangyaan ay binubulag sila, at dahil karaniwang sila'y nasa mabuting kalagayan, lalo na kapag may makapangyarihang mga kaibigan, wala sa kanila ang nag-aabala para sa mga kaawa-awa. Alam ko ang lahat dahil ako'y naging mayaman!

Elías: Ngunit ang taong sinasabi ko ay hindi katulad ng iba; siya'y isang anak na ininsulto sa alaala ng kanyang ama; siya'y isang binata na, dahil magkakaroon ng pamilya sa lalong madaling panahon, iniisip ang hinaharap, isang magandang hinaharap para sa kanyang mga anak.

Kapitan Pablo: Kung gayon siya'y isang taong magiging masaya; ang ating layunin ay hindi para sa mga taong masaya.

Elías: Ngunit ito'y para sa mga taong may puso!

Kapitan Pablo: Sige!—sagot ng matanda habang umuupo;—ipagpalagay na pumayag siyang dalhin ang ating boses sa Kapitan Heneral, ipagpalagay na makahanap siya sa korte sa Madrid ng mga kinatawan na magtatanggol para sa atin, naniniwala ka bang bibigyan tayo ng katarungan?

Elías: Subukan natin bago gumawa ng madugong hakbang,—sagot ni Elías.—Marahil ay ipinagtataka ninyo na ako, isa ring kaawa-awa, bata at malakas, ay nagmumungkahi sa inyo, matanda at mahina, ng mga mapayapang hakbang; ngunit nakita ko na ang napakaraming kasawiang dulot natin mismo gaya ng dulot ng mga tirano: ang walang armas ang nagbabayad.

Kapitan Pablo: At kung wala tayong makuha?

Elías: May makukuha tayo, maniwala kayo sa akin; hindi lahat ng namumuno ay hindi makatarungan. At kung wala tayong makuha, kung hindi nila pakinggan ang ating mga tinig, kung ang tao ay naging bingi sa mga sigaw ng sakit ng kanyang kapwa, kung magkagayon ay sasailalim ako sa inyong mga utos!

Ang matanda, puno ng sigla, ay niyakap si Elías.

Kapitan Pablo: Tinatanggap ko ang iyong mungkahi, Elías; alam ko na tinutupad mo ang iyong salita. Pupunta ka sa akin at tutulungan kita na ipaghiganti ang iyong mga ninuno, tutulungan mo akong ipaghiganti ang aking mga anak, ang aking mga anak na tulad mo!

Elías: Samantala, iiwasan ninyo, ginoo, ang anumang marahas na hakbang.

Kapitan Pablo: Ilalahad mo ang mga hinaing ng bayan, alam mo na ang mga ito. Kailan ko malalaman ang sagot?

Elías: Sa loob ng apat na araw magpadala kayo ng isang tao sa dalampasigan ng San Diego, at sasabihin ko sa kanya ang sagot na ibibigay ng taong inaasahan ko... Kung tatanggapin niya, bibigyan nila tayo ng katarungan, at kung hindi, ako ang unang babagsak sa labanan na sisimulan natin.

Kapitan Pablo: Hindi mamamatay si Elías, si Elías ang magiging pinuno, kapag bumagsak si Kapitan Pablo nang nasiyahan na sa kanyang paghihiganti,—sabi ng matanda.

At siya mismo ang naghatid sa binata palabas ng kuweba.