Kabanata XLVI Ang Sabungan

Upang gawing banal ang hapon ng Linggo, karaniwang pumupunta sa sabungan sa Pilipinas, tulad ng pagpunta sa labanan ng mga toro sa Espanya. Ang sabong, isang hilig na ipinakilala sa bansa at pinakinabangan isang siglo na ang nakalipas, ay isa sa mga bisyo ng bayan, mas malawak ang epekto kaysa sa opyo sa mga Tsino; doon pumupunta ang mahirap upang isugal ang kanyang mayroon, na nagnanais na kumita ng pera nang hindi nagtatrabaho; doon pumupunta ang mayaman upang maglibang, gamit ang perang natitira mula sa kanyang mga piging at misa de gracia [misang pasasalamat]; ngunit sarili nilang yaman ang kanilang isinusugal, ang manok ay inaalagaan nang mabuti, marahil mas maingat pa kaysa sa anak, tagapagmana ng ama sa sabungan, at ito ang nagpapawalang-sala sa mga manlalaro.

Dahil pinapayagan ito ng gobyerno, at halos inirerekomenda pa, sa pamamagitan ng pag-uutos na ang palabas ay gawin lamang sa mga pampublikong plaza, sa mga araw ng pista (upang makita ng lahat at mahikayat sila ng halimbawa?), pagkatapos ng misa mayor [pangunahing misang may awit] hanggang sa pagdilim (walong oras), dadalo tayo sa larong ito upang maghanap ng ilang kakilala.

Ang sabungan ng San Diego ay hindi naiiba sa iba pang mga sabungan sa ibang bayan maliban sa ilang mga detalye. Binubuo ito ng tatlong bahagi: ang una, o ang pasukan, ay isang malaking parihaba na mga dalawampung metro ang haba at labing-apat ang lapad; sa isang gilid nito ay may pintuan, na karaniwang binabantayan ng isang babae, na siyang naniningil ng sa pinto, o ang bayad sa pagpasok. Mula sa kontribusyong ito, na bawat isa ay naglalagay doon, kumikita ang gobyerno ng bahagi, ilang daang libong piso bawat taon: sinasabing sa perang ito, na binabayaran ng bisyo para sa kalayaan nito, nagtatayo ng mga magagandang paaralan, nagtatayo ng mga tulay at kalsada, nagtatatag ng mga premyo upang hikayatin ang agrikultura at kalakalan... Pagpalain ang bisyo na nagdudulot ng magagandang resulta!—Sa unang bahaging ito ay naroon ang mga nagtitinda ng buyo, sigarilyo, mga kendi at pagkain, atbp.; doon nagkalat ang mga bata na kasama ang kanilang mga magulang o tiyuhin, na maingat na ipinakikilala sa kanila ang mga lihim ng buhay.

Ang bahaging ito ay konektado sa isa pang mas malaki nang kaunti, isang uri ng foyer [bulwagang tipunan] kung saan nagtitipon ang publiko bago ang mga soltada [pagbitaw ng mga manok sa laban]. Doon naroon ang karamihan ng mga manok, nakatali ng lubid sa lupa sa pamamagitan ng isang pakong buto o palma brava [matigas na kahoy ng isang uri ng palma]; doon naroon ang mga sugarol, ang mga mahilig, ang bihasang tagapagkabit ng labaha; doon nagkakaroon ng kontrata, nag-iisip, nanghihiram, nagmumura, nanunumpa, tumatawa nang malakas; ang isa ay hinahaplos ang kanyang manok, pinapadaan ang kamay sa ibabaw ng makintab na balahibo; ang isa naman ay sinusuri at binibilang ang mga kaliskis ng mga paa; ikinukuwento ang mga kabayanihan ng mga bayani; doon makikita ang marami, na may malungkot na mukha, na bitbit sa paa ang isang bangkay na bunot na ang balahibo: ang hayop na naging paborito sa loob ng mga buwan, inalagaan, inaruga araw at gabi at kung saan inilagay ang magagandang pag-asa, ngayon ay wala nang iba kundi isang bangkay at ibebenta sa isang peseta, upang lutuin sa luya at kainin sa gabing iyon: sic transit gloria mundi [ganyan lumilipas ang kaluwalhatian ng mundo]! Ang talunan ay bumabalik sa tahanan kung saan naghihintay ang nag-aalalang asawa at ang mga anak na gula-gulanit ang damit, wala na ang kaunting puhunan at wala na ang manok. Mula sa lahat ng ginintuang pangarap na iyon, mula sa lahat ng pag-aalaga sa loob ng mga buwan, mula sa pagsikat ng araw hanggang sa paglubog ng araw, mula sa lahat ng pagod at trabaho, isang peseta ang natitira, ang abong naiwan ng napakaraming usok.—Sa foyer na ito, ang hindi gaanong matalino ay nakikipagtalo; ang pinakapadalos-dalos ay masusing sinusuri ang bagay, tinitimbang, pinagmamasdan, ibinubuka ang mga pakpak, hinihipo ang mga kalamnan ng mga hayop na iyon. Ang ilan ay napakaganda ng bihis, sinusundan at pinalilibutan ng mga tagasuporta ng kanilang mga manok; ang iba naman, marurumi, may tatak ng bisyo sa payat na mukha, ay masigasig na sinusundan ang mga galaw ng mga mayayaman at nakikinig sa mga pustahan, dahil ang bulsa ay maaaring maubos, ngunit hindi mapapawi ang pagnanasa: doon walang mukhang hindi masigla; doon wala ang tamad na Pilipino, ang walang pakialam, ang tahimik: lahat ay galaw, pagnanasa, kasabikan; masasabi mong mayroon silang uhaw na pinapalakas ng tubig ng putik.

Mula sa lugar na ito, pumapasok sa arena na tinatawag na rueda [ruweda, ang pinaglalabanan ng mga manok]. Ang sahig, napapalibutan ng mga kawayan, ay karaniwang mas mataas kaysa sa dalawang naunang bahagi. Sa itaas na bahagi, at halos umaabot sa kisame, may mga baitang na upuan para sa mga manonood o manlalaro, na pareho lang. Sa panahon ng laban, napupuno ang mga upuang ito ng mga lalaki at bata na sumisigaw, nag-iingay, nagpapawis, nag-aaway at nagmumura: sa kabutihang palad halos walang babae ang umaabot doon. Sa rueda naroon ang mga kilalang tao, ang mga mayayaman, ang mga tanyag na sugarol, ang kontratista, ang tagahatol. Sa sahig, na perpektong pinatag, naglalaban ang mga hayop, at mula doon ipinapamahagi ng kapalaran sa mga pamilya ang mga tawa o luha, mga piging o gutom.

Sa oras na pumasok tayo, nakikita na natin ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], si Kapitan Pablo, si Kapitan Basilio, si Lucas, ang lalaking may peklat sa mukha, na labis na nalungkot sa pagkamatay ng kanyang kapatid.

Lumapit si Kapitan Basilio sa isang taga-bayan at nagtanong:

Kapitan Basilio: Alam mo ba kung anong manok ang dala ni Kapitan Tiago?

Taga-bayan: Hindi ko alam, ginoo; kaninang umaga dumating sa kanya ang dalawa, isa sa kanila ay ang lasak na tumalo sa talisain ng konsul.

Kapitan Basilio: Sa palagay mo ba ang bulik¹ ko ay makakalaban doon?

Taga-bayan: Oo naman! Itataya ko ang aking bahay at ang aking kamiseta!

Sa sandaling iyon dumating si Kapitan Tiago. Nakasuot siya tulad ng malalaking sugarol, kamiseta ng telang Cantón, pantalon na lana at sombrero ng jipijapa [sombrerong yari sa pinong hibla ng palma]. Sa likod ay may dalawang katulong, dala ang lasak at isang puting manok na may napakalaking sukat.

Kapitan Basilio: Sinabi sa akin ni Sinang na lalong gumagaling si María!—sabi ni Kapitan Basilio.

Kapitan Tiago: Natalo ba kayo kagabi?

Kapitan Basilio: Kaunti lang; alam kong nanalo kayo... titingnan ko kung makababawi ako.

Kapitan Basilio: Gusto ba ninyong ipusta ang lasak?—tanong ni Kapitan Basilio habang tinitingnan ang manok, at hinihingi ito sa katulong.

Kapitan Tiago: Depende, kung may pustahan.

Kapitan Basilio: Magkano ang itataya ninyo?

Kapitan Tiago: Mas mababa sa dalawa, hindi ko ipupusta.

Kapitan Basilio: Nakita na ba ninyo ang bulik ko?—tanong ni Kapitan Basilio, at tinawag ang isang taong may dalang maliit na manok.

Sinuri ito ni Kapitan Tiago, at pagkatapos timbangin at suriin ang mga kaliskis, ibinalik ito.

Kapitan Tiago: Magkano ang itataya ninyo?—tanong niya.

Kapitan Basilio: Kung magkano ang sa inyo.

Kapitan Tiago: Dalawa at limang daan?

Kapitan Basilio: Tatlo?

Kapitan Tiago: Tatlo!

Kapitan Basilio: Para sa susunod!

Ang grupo ng mga usisero at manlalaro ay nagkalat ng balita na maglalaban ang dalawang tanyag na manok; parehong may kasaysayan at reputasyon. Lahat ay gustong makita, suriin ang dalawang tanyag na manok; nagbibigay ng opinyon, nagpapahayag ng hula.

Samantala, lumalakas ang mga boses, tumitindi ang kaguluhan, sinasakop ang rueda, inaakyat ang mga upuan. Dinala ng mga soltador [tagabitaw ng manok] sa arena ang dalawang manok, isang puti at isang pula, na armado na, ngunit ang mga labaha ay nasa kanilang mga kaluban pa. Naririnig ang mga sigaw ng sa puti! sa puti! may ilan ding sumisigaw ng sa pula! Ang puti ang llamado [liyamado] at ang pula ang dejado [dehado], ibig sabihin, ang paborito at ang outsider (tinanggihan).

Sa gitna ng karamihan ay umiikot ang mga guwardiya sibil; hindi sila nakasuot ng uniporme ng kagalang-galang na hukbong iyon, ngunit hindi rin sila nakadamit-sibilyan. Pantalon na guingón [telang bulak na kulay-asul] na may pulang guhit, kamisetang may mantsa ng asul mula sa kupas na blusa, gorang pangkuwartel: ito ang kanilang pagbabalatkayo na akma sa kanilang asal: tumataya at nagbabantay, nanggugulo at nagsasalita tungkol sa pagpapanatili ng kapayapaan.

Habang sumisigaw, nag-aabot ng mga kamay, inaalog ang mga barya at pinatutunog; habang naghahanap sa mga bulsa ng huling barya o, kung wala nito, nais isangla ang salita, nangangakong ibebenta ang kalabaw, ang susunod na ani, atbp., dalawang kabataan, na tila magkapatid, ay sumusunod nang may inggit sa mga manlalaro, lumalapit, bumubulong ng mahihinang salita na walang nakikinig, nagiging mas malungkot at nagkakatinginan nang may sama ng loob at hinanakit. Palihim na pinagmamasdan ni Lucas ang dalawa, ngumingiti nang masama, pinatutunog ang mga pilak na piso, dumadaan malapit sa dalawang magkapatid, at tumitingin sa rueda, sumisigaw:

Lucas: Nagbabayad ako ng limampu, limampu laban sa dalawampu para sa puti!

Nagkatinginan ang dalawang magkapatid.

Nakatatandang Kapatid: Sabi ko na sa iyo,—bulong ng nakatatanda,—na huwag mong ipusta ang lahat ng pera; kung sinunod mo ako, may pantaya sana tayo ngayon sa pula!

Ang nakababatang kapatid ay lumapit nang mahiyain kay Lucas at hinawakan ang braso nito.

Lucas: Ikaw ba?—bulalas nito, na lumingon at nagkunwaring nagulat;—pumayag na ba ang kapatid mo sa alok ko o pumarito ka para tumaya?

Nakababatang Kapatid: Paano kami tataya, kung naipatalo na namin ang lahat?

Lucas: Kung gayon, pumapayag na kayo?

Nakababatang Kapatid: Ayaw niya! Kung maaari ninyo kaming pautangin ng kahit kaunti, dahil sinasabi ninyong kilala ninyo kami...

Kinamot ni Lucas ang ulo, inayos ang kanyang kamiseta, at sumagot:

Lucas: Oo, kilala ko kayo; kayo sina Társilo at Bruno, mga binatang malalakas. Alam kong ang inyong matapang na ama ay namatay dahil sa isang daang latay araw-araw na ibinibigay sa kanya ng mga sundalong iyan; alam kong hindi ninyo iniisip na ipaghiganti siya...

Társilo: Huwag kayong makialam sa aming kuwento,—putol ni Társilo, ang nakatatanda;—nagdadala iyan ng kamalasan. Kung wala lang kaming kapatid na babae, matagal na sana kaming nabitay!

Lucas: Bitay? Ang binibitay lamang ay ang duwag, ang walang pera o tagapagtanggol. At anuman ang mangyari, malapit lang ang bundok.

Isang Sugarol: Isang daan laban sa dalawampu, sa puti ako!—sigaw ng isa habang dumadaan.

Bruno: Pautangin ninyo kami ng apat na piso... tatlo... dalawa,—pakiusap ng mas bata; ibabalik namin sa inyo nang doble mamaya; magsisimula na ang soltada.

Muling kinamot ni Lucas ang ulo.

Lucas: Pst! Hindi akin ang perang ito, ibinigay ito ni Don Crisóstomo para sa mga gustong maglingkod sa kanya. Pero nakikita ko na hindi kayo tulad ng inyong ama; siya ay talagang matapang noon; ang hindi matapang, huwag maghanap ng libangan.

At lumayo siya sa kanila, ngunit hindi masyadong malayo.

Bruno: Tanggapin na natin, ano ngayon?—sabi ni Bruno.—Pareho lang ang mamatay na binitay at mamatay na binaril: tayong mahihirap ay walang silbi kundi sa ganito.

Társilo: Tama ka, pero isipin mo ang ating kapatid na babae.

Samantala, nabakante na ang arena, magsisimula na ang laban. Nagsisimulang tumahimik ang mga boses, at ang dalawang soltador at ang bihasang tagapagkabit ng labaha ay naiiwan sa gitna. Sa isang senyas ng tagahatol, inalis ng tagapagkabit ang kaluban ng mga labaha, at kumikislap ang maninipis na talim, nagbabanta, nagniningning.

Ang dalawang magkapatid ay lumapit nang malungkot at tahimik sa bakod, at nagmamasid, nakasandal ang noo sa kawayan. Isang lalaki ang lumapit at bumulong sa kanilang tainga:

Isang Lalaki: Pare! isang daan laban sa sampu; sa puti ako!

Tiningnan siya ni Társilo na tila tulala. Siniko siya ni Bruno, at sinagot niya ito ng isang ungol.

Hawak ng mga soltador ang mga manok nang may kahusayan, nag-iingat na hindi sila masugatan. Namamayani ang isang solemneng katahimikan: aakalain mong ang mga naroroon, maliban sa dalawang soltador, ay mga kakila-kilabot na manikang pagkit. Inilalapit ang isang manok sa isa, hawak ang ulo ng isa upang magalit ito kapag tinutuka, at ganoon din sa kabila: sa lahat ng tunggalian dapat may pagkakapantay-pantay, maging sa mga galos [mga Galo, ang mga Pranses] ng Paris o sa mga gallos [mga manok] ng Pilipinas. Pagkatapos ay pinaharap nila ang mga manok, inilapit, kaya nalalaman ng mga kaawa-awang hayop kung sino ang bumunot ng kanilang munting balahibo at kung sino ang kanilang lalabanan. Tumataas ang balahibo sa leeg, nagtititigan, at mga sinag ng galit ang lumalabas sa kanilang bilugang mga mata. Dumating na ang sandali: inilapag sila sa lupa nang magkalayo at iniwan silang malaya.

Dahan-dahan silang lumapit. Naririnig ang kanilang mga hakbang sa matigas na lupa; walang nagsasalita, walang humihinga. Ibinababa at itinataas ang ulo na parang sinusukat ang isa't isa sa pamamagitan ng tingin, ang dalawang manok ay naglalabas ng mga tunog, marahil ng banta at paghamak. Nakita nila ang kumikislap na talim, na naglalabas ng malamig at asul na mga sinag; pinapalakas sila ng panganib at lumalapit sila sa isa't isa nang buong pasya, ngunit sa isang hakbang na distansiya ay humihinto, at nakatitig na ibinababa ang ulo at muling itinatayo ang kanilang mga balahibo. Sa sandaling iyon, ang maliit na utak ay naliligo sa dugo, lumalabas ang sinag, at sa kanilang likas na tapang ay sumugod sila nang buong bangis sa isa't isa; nagbanggaan tuka sa tuka, dibdib sa dibdib, bakal sa bakal at pakpak sa pakpak: ang mga hampas ay nasangga nang may kahusayan, at ilang balahibo lamang ang nalaglag. Muling sinusukat ang isa't isa; biglang lumipad ang puti, pumaitaas habang iwinawasiwas ang nakamamatay na labaha, ngunit ibinaluktot ng pula ang mga binti, ibinaba ang ulo, at ang puti ay hinampas lamang ang hangin; ngunit sa paglapag sa lupa, upang maiwasan ang masugatan sa likod, mabilis itong bumaling at hinarap ang kalaban. Inatake siya ng pula nang buong galit, ngunit nagtanggol siya nang mahinahon: hindi siya paborito ng publiko nang walang dahilan. Lahat ay sumusunod nang nanginginig at sabik sa mga pangyayari sa laban, naglalabas ng ilang hindi sinasadyang sigaw. Ang lupa ay natatakpan ng mga pula at puting balahibo, tinina sa dugo: ngunit hindi sa unang dugo ang laban; ang Pilipino, na sumusunod dito sa mga batas na ibinigay ng gobyerno, ay nais na ito ay hanggang kamatayan o hanggang sa unang tumakas. Ang dugo ay dumadaloy na sa lupa, ang mga hampas ay dumadalas, ngunit ang tagumpay ay nananatiling hindi tiyak. Sa wakas, sa isang huling pagsisikap, ang puti ay sumugod upang ibigay ang huling hampas, isinaksak ang kanyang labaha sa pakpak ng pula at naipit sa mga buto; ngunit ang puti ay nasugatan sa dibdib, at pareho, naubos ang dugo, pagod, hingal, magkadikit, nanatiling hindi gumagalaw hanggang sa bumagsak ang puti, naglabas ng dugo sa tuka, pumadyak at nag-agaw-buhay; ang pula, na nakakawit ang pakpak, ay nananatili sa tabi, dahan-dahang ibinaluktot ang mga binti at dahan-dahang ipinikit ang mga mata.

Noon, ang tagahatol, alinsunod sa itinatadhana ng gobyerno, ay nagdeklara ng panalo sa pula; isang mabangis na sigawan ang bumati sa hatol, sigawan na naririnig sa buong bayan, mahaba, pare-pareho at tumatagal ng ilang sandali. Ang makarinig nito mula sa malayo ay nakauunawa na ang nanalo ay ang dejado; kung hindi, mas maikli sana ang kagalakan. Ganito rin ang nangyayari sa mga bansa: ang isang maliit na bansa na nakakuha ng tagumpay laban sa isang malaking bansa ay inaawit at ikinukuwento ito magpakailanman.

Bruno: Nakita mo na?—sabi ni Bruno nang may pagkayamot sa kanyang kapatid,—kung naniwala ka sa akin, may isang daang piso sana tayo ngayon: dahil sa iyo, wala tayong kahit isang kusing.

Hindi sumagot si Társilo, ngunit tumingin siya sa paligid nang nakaningkit ang mga mata, na parang may hinahanap.

Bruno: Nandoon siya, kausap si Pedro,—dagdag ni Bruno;—binibigyan siya ng pera, napakaraming pera!

Sa katunayan, binibilang ni Lucas sa kamay ng asawa ni Sisa ang mga pilak na barya. Nagpalitan pa sila ng ilang mga salita nang palihim at naghiwalay na tila parehong nasiyahan.

Bruno: Malamang na nakontrata na si Pedro: siya, siya talaga ang desidido!—buntong-hininga ni Bruno.

Nanatiling madilim at nag-iisip si Társilo; pinunasan niya ng manggas ng kanyang kamiseta ang pawis na dumadaloy sa kanyang noo.

Bruno: Kapatid,—sabi ni Bruno,—ako na ang pupunta kung hindi ka magpapasya; tuloy pa ang ley [ang laro], dapat manalo ang lasak at hindi natin puwedeng palampasin ang ganitong pagkakataon. Gusto kong tumaya sa susunod na soltada; ano ngayon? Sa ganitong paraan, maipaghihiganti natin ang ama.

Társilo: Hintayin mo!—sabi ni Társilo at tinitigan niya sa mata ang kanyang kapatid: parehong maputla ang kanilang mga mukha;—sasama ako sa iyo, tama ka: ipaghihiganti natin ang ama.

Huminto siya, gayunpaman, at muling pinunasan ang pawis.

Bruno: Ano pang hinihintay mo?—tanong ni Bruno na hindi mapakali.

Társilo: Alam mo ba kung ano ang susunod na laban? Sulit ba?

Bruno: Siyempre naman! Hindi mo ba narinig? Ang bulik ni Kapitan Basilio laban sa lasak ni Kapitan Tiago; ayon sa batas ng laro, dapat manalo ang lasak.

Társilo: Ah, ang lasak! Tataya rin ako... pero tiyakin muna natin.

Nagpakita ng pagkayamot si Bruno, ngunit sumunod siya sa kanyang kapatid at tiningnan nito nang mabuti ang manok, sinuri, pinag-isipan, nagtanong ng ilang katanungan, nag-aalinlangan ang kaawa-awang si Társilo; si Bruno ay kinakabahan at tinitigan siya nang may galit.

Bruno: Hindi mo ba nakikita ang malapad na kaliskis na iyon malapit sa tahid? Hindi mo ba nakikita ang mga paa nito? Ano pa ang gusto mo? Tingnan mo ang mga binti, ibuka ang mga pakpak! At itong hati na kaliskis sa ibabaw ng malapad na ito, at itong doble?

Hindi siya pinapansin ni Társilo, patuloy na sinusuri ang hayop: ang tunog ng ginto at pilak ay umaabot sa kanyang mga tainga.

Társilo: Tingnan natin ngayon ang bulik,—sabi niya na may tinig na nabubulunan.

Pinadyak ni Bruno ang lupa, nagngingitngit ang kanyang mga ngipin, ngunit sumunod sa kanyang kapatid.

Lumapit sila sa ibang pangkat. Doon ay kinakabitan ng labaha ang manok, pumipili ng mga labaha, ang tagabigkis ay naghahanda ng pulang seda, pinapahiran ito ng pagkit at ilang beses na kinukuskos.

Tinitigan ni Társilo ang hayop nang may madilim at walang-kibong tingin: tila hindi niya nakikita ang manok, kundi ibang bagay sa hinaharap. Idinaan niya ang kamay sa kanyang noo.

Társilo: Handa ka na ba?—tanong niya sa kanyang kapatid na may mababang tinig.

Bruno: Ako? Kanina pa; kahit hindi ko na sila tingnan!

Társilo: Kasi... ang ating kaawa-awang kapatid...

Bruno: Aba! Hindi ba sinabi sa iyo na si Don Crisóstomo ang pinuno? Hindi mo ba siya nakita na naglalakad kasama ang Kapitan Heneral? Anong panganib ang kinakaharap natin?

Társilo: Paano kung mamatay tayo?

Bruno: Ano ngayon? Ang ating ama ay namatay sa pambubugbog.

Társilo: Tama ka!

Hinahanap ng magkapatid si Lucas sa mga grupo.

Pagkakita nila rito, huminto si Társilo.

Társilo: Hindi! Umalis na tayo rito, mapapahamak tayo!—sigaw niya.

Bruno: Umalis ka kung gusto mo, tatanggapin ko!

Társilo: Bruno!

Sa kasamaang palad, isang lalaki ang lumapit at nagsabi:

Isa pang Lalaki: Tataya ba kayo? Sa bulik ako.

Hindi sumagot ang magkapatid.

Isa pang Lalaki: Logro [nag-aalok ng patong sa pusta]!

Bruno: Magkano?—tanong ni Bruno.

Sinimulan ng lalaki na bilangin ang kanyang mga baryang tig-aapat na piso: tinitigan siya ni Bruno na hindi humihinga.

Isa pang Lalaki: Mayroon akong dalawang daan; limampu laban sa apatnapu!

Bruno: Hindi!—sabi ni Bruno nang may pasya;—maglagay kayo...

Isa pang Lalaki: Sige; limampu laban sa tatlumpu!

Bruno: Doblehin ninyo kung gusto ninyo!

Isa pang Lalaki: Sige! ang bulik ay sa aking amo at kapapanalo ko lang; isang daan laban sa animnapu.

Bruno: Kasunduan! Hintayin ninyo at kukunin ko ang pera.

Isa pang Lalaki: Pero ako ang magiging tagapag-ingat,—sabi ng isa na hindi masyadong nagtitiwala sa anyo ni Bruno.

Bruno: Wala akong pakialam!—sagot nito na nagtitiwala sa kanyang kamao.

At bumaling sa kanyang kapatid, sinabi niya:

Bruno: Kung mananatili ka, ako ay aalis.

Nag-isip si Társilo: mahal niya ang kanyang kapatid at ang sugal. Hindi niya ito kayang iwanang mag-isa, at bumulong:

Társilo: Sige!

Lumapit sila kay Lucas: nakita sila nito na paparating at ngumiti.

Társilo: Mama [magalang na tawag sa nakatatandang lalaki]!—sabi ni Társilo.

Lucas: Ano iyon?

Társilo Bruno: Magkano ang ibibigay ninyo?—tanong ng dalawa.

Lucas: Sinabi ko na: kung kayo ang maghahanap ng iba pa para biglang salakayin ang kuwartel, bibigyan ko kayo ng tatlumpung piso bawat isa, at sampu sa bawat kasama. Kung maging maayos ang lahat, tatanggap ng tig-iisang daan ang bawat isa at kayo ng doble: mayaman si Don Crisóstomo.

Bruno: Tanggap!—sigaw ni Bruno; akin na ang pera.

Lucas: Sinasabi ko na nga ba't matatapang kayo tulad ng inyong ama! Halikayo, nang hindi tayo marinig ng mga pumatay sa kanya!—sabi ni Lucas na itinuturo ang mga guwardiya sibil.

At dinala sila sa isang sulok, habang binibilang ang mga barya, sinabi niya:

Lucas: Bukas darating si Don Crisóstomo at magdadala ng mga armas; sa makalawa, sa gabi, mga alas-otso, pumunta kayo sa sementeryo at sasabihin ko ang kanyang huling mga tagubilin. May oras pa kayo para maghanap ng mga kasama.

Nagpaalam sila. Ang magkapatid ay tila nagpalit ng papel: si Társilo ay kalmado, si Bruno ay balisa.