Kabanata XLIV Pagsuri ng Konsensya

Mahahabang araw at malulungkot na gabi ang lumipas sa tabi ng kama; si María Clara ay muling nagkasakit ilang sandali matapos magkumpisal, at sa kanyang deliryo ay ang pangalan lamang ng kanyang ina, na hindi niya nakilala, ang kanyang binabanggit. Ngunit ang kanyang mga kaibigan, ang kanyang ama, at ang kanyang tiyahin ay nagbabantay; nagpadala sila ng mga misa at limos sa lahat ng mga milagrosong imahe; nangako si Kapitan Tiago na magbibigay ng gintong baston sa Birhen ng Antipolo, at sa wakas ay nagsimulang bumaba ang lagnat nang unti-unti at tuloy-tuloy.

Namamangha ang doktor na si de Espadaña sa mga bisa ng jarabe de altea [arnibal na gamot mula sa halamang altea] at ng pinakuluang liquen [isang lumot na gamot], mga resetang hindi niya binabago. Si Doña Victorina ay labis na nasisiyahan sa kanyang asawa, kaya nang isang araw ay matapakan nito ang laylayan ng kanyang damit-pambahay, hindi niya ipinatupad ang kanyang kodigo penal na pag-aalis ng pustiso nito, kundi nasiyahan na lamang sa pagsasabing:

Doña Victorina: Kung hindi ka pilay, natapakan mo na pati ang aking korset!

At hindi naman siya nagsusuot nito!

Isang hapon, habang binibisita nina Sinang at Victoria ang kanilang kaibigan, nag-uusap naman sa kainan, habang nagmemeryenda, ang kura, si Kapitan Tiago, at ang pamilya ni Doña Victorina.

Doktor de Espadaña: Labis ko ngang ikinalulungkot,—sabi ng doktor;—ikalulungkot din ito nang labis ni Padre Dámaso.

Linares: At saan po ninyo sinasabing ililipat siya?—tanong ni Linares sa kura.

Fray Salví: Sa lalawigan ng Tayabas!—walang pakialam na sagot nito.

Kapitan Tiago: Ang labis ding malulungkot ay si María kapag nalaman niya,—sabi ni Kapitan Tiago;—mahal niya ito na parang isang ama.

Tiningnan siya ni Fray Salví nang patagilid.

Kapitan Tiago: Sa tingin ko, padre,—patuloy ni Kapitan Tiago,—ang lahat ng sakit na ito ay nagmula sa sama ng loob na naranasan niya noong araw ng pista.

Fray Salví: Sang-ayon ako, at tama ang ginawa ninyong hindi pagpayag kay Ginoong Ibarra na kausapin siya; lumubha sana ang kanyang kalagayan.

Doña Victorina: At kung hindi dahil sa amin,—sabat ni Doña Victorina,—si Clarita ay nasa langit na, umaawit ng papuri sa Diyos.

Kapitan Tiago: Amen, Hesus!—inakala ni Kapitan Tiago na dapat niyang sabihin.

Doña Victorina: Masuwerte kayo at walang pasyenteng mas mataas ang katayuan ang asawa ko, dahil kung nagkataon ay kinailangan ninyong tumawag ng iba at dito lahat ay mga ignorante; ang aking asawa...

Fray Salví: Naniniwala ako at nananatili sa sinabi ko,—sabat naman ng kura;—ang kumpisal na ginawa ni María Clara ay nagdulot ng paborableng krisis na nagligtas sa kanyang buhay. Ang malinis na konsensya ay mas mahalaga kaysa sa maraming gamot, at tandaan ninyo, hindi ko itinatanggi ang kapangyarihan ng agham, lalo na ang sa operasyon! pero ang malinis na konsensya... Basahin ninyo ang mga banal na libro at makikita ninyo kung gaano karaming paggaling ang naganap dahil lamang sa isang mabuting kumpisal!

Doña Victorina: Ipagpaumanhin ninyo,—tutol ni Doña Victorina na nainis;—iyang tungkol sa kapangyarihan ng kumpisal... pagalingin nga ninyo ang asawa ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] sa pamamagitan ng isang kumpisal!

Fray Salví: Ang sugat, ginang, ay hindi isang sakit na maaaring maapektuhan ng konsensya!—mahigpit na sagot ni Padre Salví;—ngunit, ang isang mabuting kumpisal ay makapagliligtas sa kanya sa pagtanggap pa ng mga hampas na gaya ng kaninang umaga.

Doña Victorina: Nararapat lang sa kanya!—patuloy ni Doña Victorina, na parang hindi narinig ang lahat ng sinabi ni Padre Salví.—Napakabastos ng babaeng iyon! Sa simbahan ay wala siyang ginagawa kundi titigan ako, kita naman ninyo! isa siyang hamak na babae; noong Linggo ay tatanungin ko sana siya kung may mga unggoy ba ako sa mukha, pero sino ba naman ang magdudungis ng sarili sa pakikipag-usap sa mga taong mababa ang uri?

Ang kura naman, na parang hindi rin narinig ang buong mahabang salitang ito, ay nagpatuloy:

Fray Salví: Maniwala kayo, Don Santiago; upang tuluyang gumaling ang inyong anak, kailangan niyang magkomunyon bukas; dadalhin ko sa kanya ang viático [komunyong dinadala sa maysakit]... sa tingin ko ay wala siyang ikukumpisal, gayunman... kung nais niyang makipagkasundo ngayong gabi...

Doña Victorina: Ewan ko,—agad na dagdag ni Doña Victorina na sinamantala ang isang saglit na pagtigil,—hindi ko maintindihan kung paano may mga lalaking kayang magpakasal sa mga panakot na tulad ng babaeng iyon; sa malayo pa lang ay kita na kung saan siya nanggaling; halatang-halata na siya ay namamatay sa inggit; kita naman ninyo! magkano ba ang kinikita ng isang alférez?

Fray Salví: Kung gayon, Don Santiago, sabihin ninyo sa inyong pinsan na ihanda ang maysakit para sa komunyon bukas; darating ako ngayong gabi upang bigyan siya ng absolusyon sa kanyang maliliit na kasalanan...

At nang makita niyang palabas si Tiya Isabel, sinabi niya rito sa Tagalog:

Fray Salví: Ihanda ninyo ang inyong pamangkin para magkumpisal ngayong gabi; bukas ay dadalhin ko sa kanya ang viático; sa gayon ay mas mabilis siyang gagaling.

Linares: Pero, padre,—nangahas na tumutol nang mahiyain si Linares,—baka po akalain niyang nasa bingit na siya ng kamatayan.

Fray Salví: Huwag kayong mag-alala!—sagot nito nang hindi siya tinitingnan,—alam ko ang ginagawa ko: marami na akong inalagaan na maysakit; bukod pa rito, siya ang magsasabi kung nais niya o hindi na tanggapin ang banal na komunyon at makikita ninyong oo ang isasagot niya sa lahat.

Sa ngayon, si Kapitan Tiago ay napilitang sumang-ayon sa lahat.

Pumasok si Tiya Isabel sa silid ng maysakit.

Si María Clara ay nananatiling nakahiga, maputla, napakaputla; sa kanyang tabi ay naroon ang kanyang dalawang kaibigan.

Sinang: Uminom ka pa ng isang butil,—sabi ni Sinang nang mahina habang inaabot ang isang puting butil, na kinuha niya mula sa isang maliit na tubong kristal;—sabi niya, kapag nakaramdam ka ng ingay o ugong sa iyong mga tainga, itigil mo ang gamot.

María Clara: Hindi pa ba siya muling sumulat sa iyo?—tanong ng maysakit nang mahina.

Sinang: Hindi, baka abalang-abala siya!

María Clara: Wala ba siyang ipinasasabi sa akin?

Sinang: Wala siyang ibang sinabi kundi sisikapin niyang alisin ng arsobispo ang ekskomunikasyon sa kanya para...

Naputol ang usapan dahil dumating ang tiyahin.

Tiya Isabel: Gusto ng pari na maghanda ka para magkumpisal, anak,—sabi nito;—iwan ninyo siya upang masuri niya ang kanyang konsensya.

Sinang: Pero hindi pa nga isang linggo mula nang siya ay magkumpisal!—protesta ni Sinang.—Ako nga, hindi ako maysakit at hindi ako ganoon kadalas magkasala.

Tiya Isabel: Aba! hindi ba ninyo alam ang sabi ng kura? ang matuwid ay nagkakasala nang pitong ulit sa isang araw. Sige, gusto mo bang dalhan kita ng Ancora [Angkla ng Kaligtasan, isang aklat-dasalan], ng Ramillete [Kumpol ng Bulaklak, isang aklat-dasalan] o ng Camino recto para ir al cielo [Tuwid na Landas patungo sa Langit, isang aklat-dasalan]?

Hindi sumagot si María Clara.

Tiya Isabel: Sige, hindi ka dapat mapagod,—dagdag ng mabuting tiyahin upang aliwin siya; ako na mismo ang magbabasa sa iyo ng pagsusuri ng konsensya at wala kang gagawin kundi alalahanin ang mga kasalanan.

María Clara: Isulat mo sa kanya na huwag na siyang mag-isip tungkol sa akin!—bulong ni María Clara sa tainga ni Sinang, habang nagpapaalam ito.

Sinang: Ano?

Ngunit pumasok ang tiyahin at kinailangan ni Sinang na lumayo, nang hindi naintindihan ang sinabi sa kanya ng kanyang kaibigan.

Inilapit ng mabuting tiyahin ang isang silya sa ilaw, isinuot ang kanyang salamin sa dulo ng kanyang ilong, at habang binubuksan ang isang maliit na libro, ay nagsabi:

Tiya Isabel: Makinig kang mabuti, anak ko; magsisimula ako sa mga utos ng Diyos; dahan-dahan akong magbabasa upang makapagnilay ka; kung hindi mo ako narinig nang mabuti, sabihin mo sa akin upang ulitin ko; alam mo namang para sa iyong kabutihan ay hindi ako kailanman napapagod.

Sinimulan niyang basahin sa monotono at ngongong boses ang mga konsiderasyon tungkol sa mga makasalanang kaso. Sa dulo ng bawat talata ay naglalagay siya ng mahabang paghinto, upang bigyan ng panahon ang dalaga na maalala ang kanyang mga kasalanan at magsisi.

Si María Clara ay tulalang nakatingin sa kawalan. Nang matapos ang unang utos na mahalin ang Diyos higit sa lahat, tiningnan siya ni Tiya Isabel mula sa ibabaw ng kanyang salamin at nasiyahan sa kanyang mapagnilay-nilay at malungkot na anyo. Umubo siya nang may kabanalan, at pagkatapos ng mahabang paghinto, sinimulan ang pangalawang utos. Ang mabuting matanda ay nagbabasa nang may debosyon, at pagkatapos ng mga konsiderasyon, muling tiningnan ang kanyang pamangkin, na dahan-dahang ibinabaling ang ulo sa kabila.

Tiya Isabel: Bah!—sabi ni Tiya Isabel sa sarili;—sa usapin ng panunumpa sa kanyang banal na pangalan, walang kinalaman dito ang kawawang bata. Lumipat tayo sa pangatlo.

At ang pangatlong utos ay pinaghiwa-hiwalay at ipinaliwanag, at nang mabasa ang lahat ng kaso ng pagkakasala laban dito, muli siyang tumingin sa kama; ngunit ngayon ay iniangat ni Tiya ang kanyang salamin, at kinusot ang kanyang mga mata: nakita niyang inilapit ng kanyang pamangkin ang panyo sa mukha na parang nagpupunas ng luha.

Tiya Isabel: Hum!—sabi niya,—ehem! Ang kawawang bata ay nakatulog sa sermon.

At habang muling inilalagay ang salamin sa dulo ng kanyang ilong, ay sinabi niya sa sarili:

Tiya Isabel: Tingnan natin kung, gaya ng hindi niya pagpapangilin sa mga pista, ay hindi rin niya iginalang ang ama at ina.

At binasa niya ang pang-apat na utos sa tinig na lalo pang mabagal at ngongo, sa akalang mabibigyan nito ng higit na solemnidad ang gawain, tulad ng nakita niyang ginagawa ng maraming prayle: hindi pa kailanman nakarinig si Tiya Isabel ng pangangaral ng isang Quaker [kasapi ng sektang Kristiyano; sa letra, “ang nanginginig”], kung hindi ay nanginig din sana siya.

Samantala, ilang ulit na inilalapit ng dalaga ang panyo sa kanyang mga mata, at ang kanyang paghinga ay nagiging mas kapansin-pansin.

Tiya Isabel: Napakabuting kaluluwa!—isip ng matanda;—siya na napakamasunurin at mapagpakumbaba sa lahat! Mas marami ang naging kasalanan ko at hindi ko kailanman nagawang umiyak nang totoo.

At sinimulan niya ang ikalimang utos nang may lalong mahahabang paghinto at lalong ganap na pagngongo kung maaari pa, at sa sobrang sigasig ay hindi niya narinig ang mga pigil na hikbi ng kanyang pamangkin. Sa isang paghinto lamang na ginawa niya, pagkatapos ng mga konsiderasyon tungkol sa pagpatay gamit ang sandata, narinig niya ang mga daing ng makasalanan. Kaya't lumampas sa dakila ang tono; binasa niya ang natitirang bahagi ng utos sa tinig na sinikap niyang gawing nagbabanta, at nang makita niyang patuloy pa rin sa pag-iyak ang kanyang pamangkin:

Tiya Isabel: Umiyak ka, anak, umiyak ka!—sabi niya habang lumalapit sa kama;—habang lalo kang umiiyak ay lalong madali kang patatawarin ng Diyos. Magkaroon ka ng hapis ng kontrisyon na mas mabuti kaysa sa hapis ng atrisyon. Umiyak ka, anak, umiyak ka! hindi mo alam kung gaano ako natutuwang makita kang umiiyak! Dagukan mo rin ang iyong dibdib, pero huwag masyadong malakas, dahil may sakit ka pa.

Ngunit, na para bang kailangan ng dalamhati ang hiwaga at pag-iisa upang lumago, si María Clara, nang makita niyang siya ay nahuli, ay unti-unting tumigil sa pagbubuntong-hininga at pinunasan ang kanyang mga mata nang walang sinasabi ni isang salita at hindi sumasagot sa kanyang tiyahin.

Nagpatuloy ito sa pagbabasa, ngunit, dahil tumigil na ang pag-iyak ng kanyang tagapakinig, nawala ang kanyang sigasig; inantok siya sa mga huling utos at napahikab, na labis na sumira sa monotonong pagngongo, na sa gayon ay naputol-putol.

Tiya Isabel: Kung hindi ko nakita ay hindi ko paniniwalaan!—naisip pagkatapos ng mabuting matanda;—ang batang ito ay nagkakasala na parang sundalo laban sa unang lima, at mula sa ikaanim hanggang ikasampu ay wala ni isang magaang kasalanan, kabaligtaran sa amin! Paano na ang mundo ngayon!

At sinindihan niya ang isang malaking kandila sa Birhen ng Antipolo at dalawa pang mas maliit sa Nuestra Señora del Rosario [Mahal na Birhen ng Rosaryo] at sa Nuestra Señora del Pilar [Mahal na Birhen ng Pilar], na nag-ingat na itabi at ilagay sa isang sulok ang isang krusipihong garing, upang ipaunawa rito na hindi para rito sinindihan ang mga kandila. Ang Birhen ng Delaroche ay hindi rin nakibahagi: siya ay isang banyaga na hindi kilala, at hindi pa naririnig ni Tiya Isabel ang anumang milagro mula sa kanya.

Hindi namin alam kung ano ang nangyari sa kumpisal ng gabing iyon; iginagalang namin ang mga lihim na iyon. Ang kumpisal ay mahaba, at ang tiyahin, na mula sa malayo ay nagbabantay sa kanyang pamangkin, ay napansin na ang kura, sa halip na ilapit ang tainga sa mga salita ng maysakit, ay nakaharap ang mukha sa kanya, at parang nais niyang basahin sa magagandang mata ng dalaga ang mga iniisip o hulaan ang mga ito.

Maputla at mahigpit na nakatikom ang mga labi, lumabas si Padre Salví mula sa silid. Sa pagtingin sa kanyang madilim at pawisang noo, masasabi mong siya ang nagkumpisal at hindi pinagkalooban ng absolusyon.

Tiya Isabel: Hesus, Maria at Jose!—sabi ng tiyahin habang nag-aantanda upang itaboy ang isang masamang isipin;—sino ang makauunawa sa mga dalaga ngayon?