Kabanata XLIII Mga Proyekto

Walang pakialam sa sinuman, dumiretso siya sa kama ng maysakit at hinawakan ito sa kamay:

Fray Dámaso: María!—sabi niya nang may hindi maipaliwanag na lambing, at tumulo ang mga luha sa kanyang mga mata;—María, anak ko, hindi ka mamamatay!

Dumilat si María at tiningnan siya nang may kakaibang pagtataka.

Wala sa mga nakakakilala sa Pransiskano ang naghinala na siya ay may malambot na damdamin; sa ilalim ng magaspang at bastos na anyong iyon ay walang naniniwalang may puso siya.

Hindi na nakapagpatuloy si Padre Dámaso at lumayo sa dalaga, umiiyak na parang bata. Pumunta siya sa caída [silid na sinasapitan ng hagdan] upang ilabas ang kanyang kalungkutan, sa ilalim ng mga paboritong baging ng balkon ni María Clara.

Lahat: Gaano niya kamahal ang kanyang inaanak!—isip ng lahat.

Pinagmamasdan siya ni Fray Salví, hindi gumagalaw at tahimik, bahagyang kinakagat ang kanyang mga labi.

Nang medyo kumalma na siya, ipinakilala sa kanya ni Doña Victorina ang binatang si Linares, na lumapit sa kanya nang may paggalang.

Tahimik na tiningnan ni Fray Dámaso si Linares mula ulo hanggang paa, kinuha ang sulat na inabot nito at binasa ito na tila hindi niya naintindihan, kaya't nagtanong siya:

Fray Dámaso: At sino kayo?

Linares: Alfonso Linares, ang inaanak ng inyong bayaw...—utal na sagot ng binata.

Napasandal si Padre Dámaso, muling tiningnan ang binata at, nang magliwanag ang kanyang mukha, tumayo.

Fray Dámaso: Ikaw pala ang inaanak ni Carlicos!—sigaw niya habang niyayakap ito;—halika't yakapin kita... ilang araw lang ang nakalipas nang makatanggap ako ng sulat mula sa kanya... ikaw pala! Hindi kita nakilala... siyempre, hindi ka pa ipinanganak nang umalis ako sa bansa; hindi kita nakilala!

At niyakap nang mahigpit ni Padre Dámaso sa kanyang matitipunong bisig ang binata na namumula, hindi malaman kung dahil sa hiya o sa pagkasakal. Tila lubos nang nakalimutan ni Padre Dámaso ang kanyang kalungkutan.

Matapos ang unang sandali ng kasiyahan at mga unang tanong tungkol kina Carlicos at Pepa, nagtanong si Padre Dámaso:

Fray Dámaso: At sige! Ano ang gusto ni Carlicos na gawin ko para sa iyo?

Linares: Sa tingin ko, may sinasabi siya sa sulat...—muling utal na sagot ni Linares.

Fray Dámaso: Sa sulat? Tingnan nga natin? Tama! At gusto niyang ihanap kita ng trabaho at ng asawa! Hum! Trabaho... trabaho, madali lang; marunong ka bang magbasa at magsulat?

Linares: Nakatapos ako ng abogasya sa Universidad Central!

Fray Dámaso: Caramba [Naku]! Kung gayon, isa kang picapleitos [abogadong mahilig sa usapin]? Pero hindi ka mukhang abogado... mukha kang madamisela [mahinhing binibini], pero lalong mabuti! Pero bigyan ka ng asawa... hum! hum! asawa...

Linares: Padre, hindi naman ako gaanong nagmamadali,—sabi ni Linares na nahihiya.

Pero naglakad-lakad si Padre Dámaso mula sa isang dulo ng caída patungo sa kabila, na bumubulong:

Fray Dámaso: Isang asawa, isang asawa!

Ang kanyang mukha ay hindi na malungkot o masaya; ngayon ay nagpapakita ito ng labis na kaseryosohan at tila nag-iisip siya nang malalim. Pinagmamasdan ni Padre Salví ang buong eksena mula sa malayo.

Fray Dámaso: Hindi ko akalaing magdudulot ito ng ganitong kalungkutan sa akin!—bulong ni Padre Dámaso na may luha sa kanyang boses;—pero sa dalawang kasamaan, piliin ang mas maliit.

At nilakasan niya ang kanyang boses at lumapit kay Linares:

Fray Dámaso: Halika dito, binata,—sabi niya;—kausapin natin si Santiago.

Namutla si Linares at hinayaan ang sarili na hilahin ng pari, na naglalakad nang nag-iisip.

Ngayon ay si Padre Salví naman ang naglakad-lakad, nag-iisip tulad ng dati.

Isang boses na bumabati ng magandang umaga ang gumambala sa kanyang paulit-ulit na paglalakad; itinaas niya ang kanyang ulo at nakita si Lucas, na bumabati nang mapagpakumbaba.

Fray Salví: Ano ang kailangan mo?—tanong ng mga mata ng kura.

Lucas: Padre, ako po ang kapatid ng namatay noong araw ng pista!—sagot ni Lucas sa paiyak na tono.

Umatras si Padre Salví.

Fray Salví: At ano ngayon?—bulong niya na halos hindi marinig.

Nagpupumilit si Lucas na umiyak at pinupunasan ang kanyang mga mata gamit ang panyo.

Lucas: Padre,—sabi niya na umiiyak,—pumunta po ako sa bahay ni Don Crisóstomo upang humingi ng bayad-pinsala... Una, sinalubong niya ako ng mga sipa, sinasabing ayaw niyang magbayad ng kahit ano, sapagkat muntik na raw siyang mamatay dahil sa kasalanan ng aking mahal at kawawang kapatid. Kahapon bumalik ako upang kausapin siya, pero umalis na siya patungong Maynila, iniwanan ako, parang sa awa, ng limang daang piso at sinabihan akong huwag nang bumalik kailanman. Ah, padre, limang daang piso para sa aking kawawang kapatid, limang daang piso! Ah, padre!...

Sa simula ay nakikinig ang pari nang may pagtataka at atensyon, at unti-unting lumitaw sa kanyang mga labi ang isang ngiti ng paghamak at pangungutya sa harap ng komedyang iyon, na kung nakita ni Lucas, tiyak na kumaripas sana siya ng takbo.

Fray Salví: At ano ang gusto mo ngayon?—tanong niya habang tumatalikod.

Lucas: Ay, padre! Sabihin po ninyo sa akin, alang-alang sa Diyos, kung ano ang dapat kong gawin: ang padre ay laging nagbibigay ng magagandang payo.

Fray Salví: Sino ang nagsabi sa iyo? Hindi ka taga-rito...

Lucas: Ang padre po ay kilala sa buong lalawigan!

Lumapit si Padre Salví na may galit na mga mata at, itinuturo sa kanya ang kalye, sinabi sa natatakot na si Lucas:

Fray Salví: Umuwi ka na at magpasalamat kay Don Crisóstomo na hindi ka niya ipinakulong! Lumayas ka rito!

Nakalimutan ni Lucas ang kanyang palabas at bumulong:

Lucas: Pero akala ko po...

Fray Salví: Lumayas ka rito!—sigaw ni Padre Salví na may nerbiyosong tono.

Lucas: Gusto ko po sanang makita si Padre Dámaso...

Fray Salví: May ginagawa si Padre Dámaso... lumayas ka rito!—muling utos ng kura nang may awtoridad.

Bumaba si Lucas sa hagdan na bumubulong:

Lucas: Isa rin pala ito... maliban na lang kung magbayad siya nang malaki!... Kung sino ang magbayad nang mas malaki...

Sa mga sigaw ng kura, lahat ay nagpuntahan, pati sina Padre Dámaso, Kapitan Tiago, at Linares.

Fray Salví: Isang walang-galang na palaboy na pumupunta rito upang humingi ng limos at ayaw magtrabaho!—sabi ni Padre Salví, kinuha ang kanyang sombrero at tungkod upang magtungo sa kumbento.