Kabanata XIV Tasio: Loko o Pilosopo?

Ang kakaibang matandang lalaki ay naglalakad-lakad nang wala sa sarili sa mga kalye.

Siya ay dating estudyante ng pilosopiya, na huminto sa pag-aaral upang sundin ang kanyang matandang ina, at hindi dahil sa kakulangan ng pera o kakayahan: ito ay mismong dahil ang kanyang ina ay mayaman, at sinasabing siya ay may talento. Ang mabuting babae ay natatakot na ang kanyang anak ay maging isang pantas at makalimutan ang Diyos, kaya't binigyan siya ng pagpipilian na maging pari o iwanan ang kolehiyo ng San Jose. Siya, na umiibig, ay pinili ang huli at nagpakasal. Naging balo at ulila sa loob ng wala pang isang taon, hinanap niya ang kaaliwan sa mga libro upang makalaya sa kanyang kalungkutan, sa sabungan, at sa kawalan ng ginagawa. Ngunit siya ay naging labis na nahilig sa pag-aaral at pagbili ng mga libro, na napabayaan niya nang tuluyan ang kanyang kayamanan at unti-unting naubos ito.

Tinatawag siya ng mga taong may mabuting asal na si Don Anastasio o ang pilosopo Tasio, at ng mga walang modo, na karamihan, si Tasio ang baliw, dahil sa kanyang kakaibang mga kaisipan at kakaibang paraan ng pakikitungo sa mga tao.

Tulad ng sinabi namin, ang hapon ay nagbabanta ng bagyo; ilang kidlat ang nagbigay ng maputlang liwanag sa kulay-tinggang kalangitan; mabigat ang atmospera at labis na maalinsangan ang hangin.

Mukhang nakalimutan na ng pilosopo Tasio ang kanyang mahal na bungo: ngayon ay nakangiti siya habang tinitingnan ang madilim na mga ulap.

Malapit sa simbahan, nakatagpo siya ng isang lalaki, nakasuot ng isang dyaket na alpaca [makintab at manipis na tela], may dala sa kamay na higit sa isang arroba [sukat ng timbang, mga 11.5 kilo] ng mga kandila at isang baston na may mga palawit, tanda ng awtoridad.

Gobernadorcillo: Mukhang masaya kayo?—tanong nito sa kanya sa Tagalog.

Tasio: Tunay nga, Ginoong Kapitan; masaya ako dahil may pag-asa ako.

Gobernadorcillo: Ah! at ano ang pag-asa na iyon?

Tasio: Ang bagyo!

Gobernadorcillo: Ang bagyo! Balak niyong maligo siguro?—tanong ng gobernadorcillo sa mapanuyang tono, tinitingnan ang simpleng kasuotan ng matanda.

Tasio: Maligo... hindi masama, lalo na kapag nakatagpo ng basura,—sagot ni Tasio sa parehong tono, ngunit medyo mapanghamak, tinitingnan ang mukha ng kanyang kausap;—ngunit umaasa ako ng mas mabuti pa.

Gobernadorcillo: Ano iyon?

Tasio: Ilang kidlat na papatay ng mga tao at magsusunog ng mga bahay!—seryosong sagot ng pilosopo.

Gobernadorcillo: Hilingin ninyo na ang delubyo!

Tasio: Karapat-dapat tayong lahat, kayo at ako! Kayo, Ginoong Gobernadorcillo, may dala kayong isang arroba ng mga kandila na galing sa tindahan ng Tsino; ako, higit sa sampung taon nang nagmumungkahi sa bawat bagong kapitan ang pagbili ng mga pararayos, at lahat sila ay tinatawanan ako, at bumibili ng mga bomba at paputok, at nagbabayad para sa pagpapatunog ng mga kampana. Higit pa, kayo mismo, sa kinabukasan ng aking mungkahi, nag-utos sa mga panday na Tsino ng isang kampanilya para kay Santa Barbara, kahit na nalaman ng agham na mapanganib ang pagtunog ng mga kampana sa mga araw ng bagyo. At sabihin ninyo sa akin, bakit noong taong 70 nang tumama ang kidlat sa Biñan, tumama ito mismo sa tore at sinira ang orasan at isang altar? Ano ang ginagawa noon ng kampanilya ni Santa Barbara?

Sa sandaling iyon ay kumislap ang isang kidlat.

Gobernadorcillo: Hesus, Maria at Jose! Santa Barbara bendita [pinagpala]!—bulong ng gobernadorcillo na namumutla at nagkakrus.

Si Tasio ay tumawa nang malakas.

Tasio: Karapat-dapat kayo sa pangalan ng inyong patrona [si Santa Barbara, na ang pangalan ay kahawig ng bárbaro]!—sabi niya sa Kastila habang tumatalikod, at naglakad patungo sa simbahan.

Ang mga sakristan ay nagtatayo sa loob ng isang túmulo [mataas na patungang may kabaong para sa misa ng patay] na napapaligiran ng mga kandila sa mga kandelabra na gawa sa kahoy. Dalawang malalaking mesa, inilagay ang isa sa ibabaw ng isa, natatakpan ng mga itim na tela na may puting guhit; dito at doon ay makikita ang mga pinturang bungo.

Tasio: Para ba ito sa mga kaluluwa o sa mga kandila?—tanong niya.

At nang makita ang dalawang batang lalaki na humigit-kumulang sampu at pitong taong gulang, lumapit siya sa mga ito nang hindi naghihintay ng sagot mula sa mga sakristan.

Tasio: Sasama ba kayo sa akin, mga bata?—tanong niya.—Inihanda na ng inyong ina ang isang hapunang kasingsarap ng sa mga kura.

Nakatatandang Bata: Hindi kami pinapayagan ng sakristan mayor na umalis hanggang alas-otso, Ginoo!—sagot ng mas matanda.—Umaasa akong makukuha ko ang aking sahod para ibigay sa aming ina.

Tasio: Ah! at saan kayo pupunta?

Nakatatandang Bata: Sa tore, Ginoo, para magkampana para sa mga kaluluwa.

Tasio: Pupunta kayo sa tore? Aba, mag-ingat kayo! huwag kayong lumapit sa mga kampana sa panahon ng bagyo.

Pagkatapos ay iniwan niya ang simbahan ngunit sinundan muna niya ng tinging puno ng habag ang dalawang bata, na umaakyat sa hagdan patungo sa koro.

Si Tasio ay kinuskos ang kanyang mga mata, muling tumingin sa langit at bumulong:

Tasio: Ngayon ay ikalulungkot ko kung babagsak ang mga kidlat.

At nakayuko ang ulo, naglakad siyang nag-iisip patungo sa labas ng bayan.

Lalaki sa Bintana: Tumuloy po muna kayo!—sabi sa kanya sa Kastila ng isang boses mula sa isang bintana.

Itinaas ng pilosopo ang kanyang ulo at nakita ang isang lalaki na may edad tatlumpu hanggang tatlumpu't limang taon na nakangiti sa kanya.

Tasio: Ano ang binabasa ninyo diyan?—tanong ni Tasio na tinuturo ang isang libro na hawak ng lalaki.

Lalaki sa Bintana: Isang aklat na napapanahon: Ang mga Paghihirap ng mga Banal na Kaluluwa sa Purgatoryo!—sagot ng lalaki na nakangiti.

Tasio: Aba, aba, aba!—sigaw ng matanda sa iba't ibang tono ng boses habang pumapasok sa bahay;—ang may-akda ay tiyak na matalino.

Habang umaakyat sa hagdan, siya ay malugod na tinanggap ng may-ari ng bahay at ng kanyang batang asawa. Siya ay tinatawag na Don Filipo Lino at siya naman ay si Doña Teodora Viña. Si Don Filipo ay ang tenyente mayor [pangalawang pinuno ng bayan] at pinuno ng isang halos liberal na partido, kung maaari itong tawaging ganoon, at kung posible na may mga partido sa mga bayan ng Pilipinas.

Don Filipo: Nakita ba ninyo sa sementeryo ang anak ng yumaong si Don Rafael, na kararating lang mula sa Europa?

Tasio: Oo, nakita ko siya nang bumaba siya sa karwahe.

Don Filipo: Sinasabi nila na pumunta siya upang hanapin ang libingan ng kanyang ama... Ang dagok ay tiyak na napakasakit.

Ang pilosopo ay kumibit-balikat.

Doray: Hindi ba kayo interesado sa kasawiang iyon?—tanong ng batang ginang.

Tasio: Alam ninyo na isa ako sa anim na sumama sa bangkay; ako ang humarap sa Kapitan Heneral nang makita kong lahat dito, pati ang mga awtoridad, ay tahimik sa harap ng napakalaking paglapastangan, at iyon ay kahit na mas gusto kong parangalan ang mabuting tao sa kanyang buhay kaysa sambahin siya sa kanyang kamatayan.

Doray: Kung ganoon?

Tasio: Alam na ninyo, Ginang, na hindi ako tagasuporta ng namamanang monarkiya. Dahil sa ilang patak ng dugong Tsino na ibinigay sa akin ng aking ina, iniisip ko nang kaunti tulad ng mga Tsino: iginagalang ko ang ama dahil sa anak, ngunit hindi ang anak dahil sa ama. Tumanggap nawa ang bawat isa ng gantimpala o parusa para sa kanilang mga gawa, ngunit hindi para sa mga gawa ng iba.

Doray: Nagpamisa ba kayo para sa inyong yumaong asawa, tulad ng ipinayo ko sa inyo kahapon?—tanong ng babae na iniiba ang usapan.

Tasio: Hindi!—sagot ng matanda na nakangiti.

Doray: Sayang!—sabi niya na may tunay na panghihinayang;—sinasabi nila na hanggang bukas, alas-diyes, ang mga kaluluwa ay malayang gumagala habang naghihintay ng mga dasal at handog ng mga buhay; na ang isang misa sa mga araw na ito ay katumbas ng lima sa ibang mga araw ng taon, o anim, tulad ng sinabi ng kura kaninang umaga.

Tasio: Aba! ibig sabihin ay mayroong isang biyayang panahon na dapat samantalahin?

Don Filipo: Ngunit, Doray!—sabat ni Don Filipo;—alam mo na si Don Anastasio ay hindi naniniwala sa purgatoryo.

Tasio: Na hindi ako naniniwala sa purgatoryo?—tutol ng matanda na bahagyang tumayo mula sa kanyang upuan.—Alam ko pa nga ang kasaysayan nito!

Don Filipo Doray: Ang kasaysayan ng purgatoryo!—sigaw ng mag-asawa na puno ng sorpresa.—Sige nga! Ikuwento ninyo sa amin!

Tasio: Hindi ninyo ba alam at nagpapadala kayo roon ng mga misa at nagsasalita tungkol sa mga paghihirap nito? Aba! dahil nagsisimula nang umulan at mukhang magtatagal, magkakaroon tayo ng oras upang hindi mainip,—sagot ni Tasio na nag-iisip ng sandali.

Isinara ni Don Filipo ang aklat na hawak niya, at si Doray ay umupo sa tabi niya, handang hindi maniwala sa anumang sasabihin ng matandang Tasio. Sinimulan ng matanda ang ganito:

Tasio: Ang purgatoryo ay umiiral na bago pa dumating sa mundo ang Ating Panginoong Hesukristo, at dapat na nasa gitna ng mundo ayon kay Padre Astete, o malapit sa Cluny, ayon sa monghe na binanggit ni Padre Girard. Ang lugar dito ay hindi mahalaga. Ngayon, sino ang mga iniihaw sa mga apoy na iyon na nag-aalab mula pa sa simula ng mundo? Ang napakatandang pag-iral nito ay pinatutunayan ng Kristiyanong Pilosopiya, na nagsasabing hindi lumikha ang Diyos ng anumang bago mula nang Siya ay magpahinga.

Don Filipo: Maaaring umiiral ito in potentia [bilang posibilidad lamang], ngunit hindi in actu [bilang tunay na umiiral],—tutol ng tenyente mayor.

Tasio: Magaling! Gayunpaman, sasagutin ko kayo na ang ilan ay nakilala ito bilang umiiral in actu, at isa sa kanila ay si Zarathustra o Zoroastro, na sumulat ng bahagi ng Avesta at nagtatag ng isang relihiyon, na may ilang mga punto ng pagkakatulad sa ating relihiyon; at si Zarathustra, ayon sa mga pantas, ay nabuhay nang hindi bababa sa walong daang taon bago si Hesukristo. Sinabi kong hindi bababa, dahil si Gaffarel, pagkatapos suriin ang mga testimonya nina Plato, Xanto ng Lidia, Plinio, Hermipos at Eudoxo, ay naniniwala na siya ay mas nauna ng dalawang libo’t limang daang taon sa ating panahon. Anuman ang totoo rito, totoo na si Zarathustra ay nagsasalita na ng isang uri ng purgatoryo, at nagbibigay ng mga paraan upang makalaya mula rito. Ang mga buhay ay maaaring tubusin ang mga kaluluwa ng mga patay sa kasalanan, sa pamamagitan ng pagbigkas ng mga bahagi ng Avesta, paggawa ng mabubuting gawa, ngunit sa kundisyon na ang magdarasal ay isang kamag-anak hanggang sa ikaapat na henerasyon. Ang oras para dito ay nagaganap bawat taon at tumatagal ng limang araw. Nang maglaon, nang ang paniniwalang ito ay naging matatag sa mga tao, nakita ng mga pari ng relihiyong iyon ang isang malaking negosyo at sinamantala ang mga "lubhang madidilim na bilangguan kung saan naghahari ang mga pagsisisi," tulad ng sinasabi ni Zarathustra. Itinatag nila, samakatuwid, na sa halagang isang derem, isang barya na mababa ang halaga ayon sa sinasabi, maaaring maligtas ang kaluluwa sa isang taon ng pagpapahirap; ngunit dahil sa relihiyong iyon ay may mga kasalanan na nagkakahalaga ng 300 hanggang 1000 taon ng pagdurusa, tulad ng kasinungalingan, kawalan ng katapatan, hindi pagtupad sa isang pangako, atbp., lumalabas na ang mga tuso ay nakapagbulsa ng milyon-milyong derem. Dito makikita ninyo ang isang bagay na kahawig na ng ating purgatoryo, bagaman may pagkakaibang nauunawaan dahil sa pagkakaiba ng mga relihiyon.

Isang kidlat, kasunod ng isang malakas na kulog, ang nagpabangon kay Doray, na nagsabi habang nagkakrus:

Doray: Hesus, Maria at Jose! Iiwan ko kayo; pupunta ako upang magsunog ng benditadong palma at magsindi ng mga kandila ng kapatawaran.

Nagsimula nang bumuhos ang ulan. Nagpatuloy ang pilosopo Tasio, habang tinitingnan ang paglayo ng batang ginang:

Tasio: Ngayon na wala na siya, maaari tayong magsalita ng mas makatwiran. Si Doray, bagaman medyo mapamahiin, ay isang mabuting Katoliko, at ayaw kong alisin ang pananampalataya sa puso: ang isang dalisay at simpleng pananampalataya ay naiiba sa panatisismo tulad ng apoy sa usok, tulad ng musika sa kaguluhan: ang mga hangal tulad ng mga bingi ay napaghahalo ang mga ito. Sa pagitan natin, maaari nating sabihin na ang ideya ng Purgatoryo ay mabuti, banal at makatwiran; ipinagpapatuloy ang ugnayan sa pagitan ng mga nawala at ng mga naririto, at hinihikayat ang mas malinis na pamumuhay. Ang masama ay nasa pang-aabuso na ginagawa rito.

Ngunit tingnan natin ngayon kung paano maaaring napasok sa Katolisismo ang ideyang ito na wala sa Bibliya o sa mga Banal na Ebanghelyo. Ni si Moises ni si Hesukristo ay hindi man lang binanggit ito, at ang tanging sipi na binabanggit mula sa mga Macabeo ay hindi sapat, bukod pa sa ang aklat na ito ay idineklara ng Konsilyo ng Laodicea na apokripo, at ang Santa Iglesia Katolika ay tinanggap lamang ito pagkatapos. Ang relihiyong pagano ay wala ring anumang kahawig nito. Ang sipi na madalas banggitin mula kay Virgilio na Aliæ panduntur inanes [ang iba ay nakabitin sa kawalan], na nagbigay daan kay San Gregorio ang Dakila upang magsalita tungkol sa mga kaluluwang nalunod, at kay Dante para sa isa pang kwento sa kanyang "Divina Comedia [Banal na Komedya]," ay hindi maaaring maging pinagmulan ng paniniwalang ito. Ni ang mga Brahmin, ni ang mga Budista, ni ang mga Ehipsiyo, na nagbigay sa Gresya at Roma ng kanilang Caronte at Averno, ay walang anumang kahawig ng ideyang ito. Hindi ko na binabanggit ang mga relihiyon ng mga tao sa Hilagang Europa: ang mga relihiyong ito ng mga mandirigma, bardo at mangangaso, ngunit hindi ng mga pilosopo, bagaman pinapanatili pa rin ang kanilang mga paniniwala at kahit na mga ritwal na Kristiyanisado, ay hindi maaaring sumama sa kanilang mga sangkawan sa mga paglooban sa Roma o umupo sa Capitolio: mga relihiyon ng mga hamog, naglaho sa araw ng tanghali.—Sa gayon, ang mga Kristiyano ng mga unang siglo ay hindi naniniwala sa Purgatoryo: namamatay sila na may masayang pagtitiwala na makikita na nila nang mukhaan ang Diyos sa madaling panahon. Ang mga unang ama ng Simbahan na tila binanggit ito ay sina San Clemente ng Alexandria, Orígenes at San Ireneo, marahil ay naimpluwensyahan ng relihiyong zarathustriano, na noon ay namumukadkad pa at malawak na kumalat sa buong Silangan, dahil nababasa natin sa bawat hakbang ang mga pagsaway sa orientalismo ni Orígenes. Pinatunayan ni San Ireneo ang pag-iral nito sa pamamagitan ng katotohanang nanatili si Hesukristo ng "tatlong araw sa kailaliman ng lupa," tatlong araw ng Purgatoryo, at mula rito ay kinuha niya na bawat kaluluwa ay dapat manatili rito hanggang sa muling pagkabuhay ng laman, kahit na sa bagay na ito ang Hodie mecum eris in Paradiso¹ ay tila sumasalungat sa kanya. Si San Agustin ay nagsasalita rin tungkol sa Purgatoryo, ngunit, kahit na hindi niya pinatutunayan ang pag-iral nito, hindi niya ito itinuturing na imposible, ipinapalagay na maaaring magpatuloy sa kabilang buhay ang mga parusa na natatanggap natin sa mundong ito para sa ating mga kasalanan.

Don Filipo: Naku, ang San Agustin na iyan!—sigaw ni Don Filipo;—hindi siya nasiyahan sa ating mga paghihirap dito at gusto pa niyang magpatuloy!

Tasio: Kaya ganito ang nangyari: may mga naniniwala at may mga hindi. Sa kabila ng pag-amin ni San Gregorio na sa kanyang de quibusdam levibus culpis esse ante judicium purgatorius ignis credendus est [para sa ilang magagaang sala, dapat paniwalaang may apoy na naglilinis bago ang paghuhukom], wala pang naging tiyak na desisyon tungkol dito hanggang sa taong 1439, walong siglo ang lumipas, nang ideklara ng Konsilyo ng Florencia na dapat magkaroon ng isang apoy na maglilinis para sa mga kaluluwa ng mga namatay sa pagmamahal sa Diyos, ngunit hindi pa nakapagbabayad nang lubos sa Hustisya ng Diyos. Sa huli, ang Konsilyo ng Trento, sa ilalim ni Pio IV, noong isang libo limang daan at animnapu't tatlo, sa sesyon XXV, ay nagbigay ng dekreto ng Purgatoryo na nagsisimula sa: Cum catholica ecclesia, Spiriiu Sancto edocta etc. [yamang ang Simbahang Katoliko, na tinuruan ng Espiritu Santo], kung saan sinasabi na ang mga handog ng mga buhay, mga panalangin, mga limos at iba pang mga gawaing maka-Diyos ay ang pinakamabisang paraan upang mapalaya ang mga kaluluwa, bagaman inuuna ang sakripisyo ng misa. Hindi naman naniniwala dito ang mga Protestante, at pati na rin ang mga Amang Griyego, dahil wala silang nakikitang anumang batayang biblikal, at sinasabi nila na ang panahon para sa merito o demerito ay nagtatapos sa kamatayan, at ang Quodcumque ligaberis in terra... [ang anumang iyong tatalian sa lupa] ay hindi nangangahulugang usque ad purgatorium, etc. [hanggang sa Purgatoryo]; ngunit maaaring sagutin ito na dahil ang Purgatoryo ay nasa gitna ng lupa, natural na nasa ilalim ito ng kapangyarihan ni San Pedro. Ngunit hindi ko matatapos kung uulitin ko dito lahat ng nasabi na tungkol sa paksang ito. Isang araw na nais niyong talakayin ito sa akin, pumunta kayo sa aking bahay at doon tayo magbubukas ng mga aklat at magtatalakayan ng malaya at tahimik. Ngayon, aalis na ako: hindi ko alam kung bakit ngayong gabi ay pinapayagan ng kabanalan ng mga Kristiyano ang pagnanakaw,—kayo, mga awtoridad, hinahayaan ito,—at natatakot ako para sa aking mga aklat. Kung nanakawin nila ito para basahin, hahayaan ko, ngunit alam ko na marami ang nais sunugin ito upang gawan ako ng kawanggawa, at ang ganitong uri ng kawanggawa, karapat-dapat sa kalifa Omar, ay nakakatakot. Ang ilan dahil sa mga aklat na ito ay iniisip na ako'y kondenado na.

Doray: Ngunit inaasahan ko na naniniwala kayo sa kondenasyon ng kaluluwa?—tanong ni Doray na nakangiti, na lumitaw na may dalang maliit na brasero na may mga tuyong dahon ng palma na naglalabas ng nakakainis na usok at kaaya-ayang pabango.

Tasio: Hindi ko alam, Ginang, kung ano ang gagawin sa akin ng Diyos!—sagot ng matandang Tasio na nag-iisip.—Kapag ako'y naghihingalo na, ipagkakatiwala ko ang aking sarili sa Kanya nang walang takot; gawin Niya sa akin ang nais Niya. Ngunit may naisip ako.

Doray: At ano ang naisip ninyo?

Tasio: Kung ang mga tanging maliligtas ay ang mga Katoliko, at sa mga ito ay limang porsyento lamang, gaya ng sinasabi ng maraming pari, at bumubuo ang mga Katoliko ng ikalabindalawang bahagi ng populasyon ng mundo kung paniniwalaan natin ang mga estadistika, lalabas na pagkatapos ng pagkakondena ng libu-libo at libu-libong tao sa loob ng di mabilang na mga siglo bago dumating ang Tagapagligtas sa mundo, pagkatapos na ang isang anak ng Diyos ay namatay para sa atin, ngayon ay lima lamang sa bawat isang libo't dalawang daan ang maliligtas. Oh tiyak na hindi! Mas gusto kong sabihin at maniwala kasama si Job: Magiging mahigpit ka ba laban sa isang dahon na lumilipad at hahabulin mo ang isang tuyong tangkay? Hindi, napakaraming kasawian ay imposible, ang maniwala dito ay isang kalapastanganan, hindi, hindi!

Doray: Ano pa ang magagawa? Ang Hustisya, ang Kadalisayan ng Diyos...

Tasio: Oh! ngunit ang Hustisya at Kadalisayan ng Diyos ay nakita na ang hinaharap bago pa ang paglikha!—sagot ng matanda na nanginginig at tumatayo.—Ang paglikha, ang tao ay isang nilalang na maaaring umiral o hindi, at hindi kinakailangan, at ang Diyos na iyon ay hindi dapat lumikha ng tao, hindi, kung para paligayahin ang isa ay kailangan Niyang hatulan ang daan-daang tao sa walang hanggang kasawian, at lahat dahil sa mga minanang kasalanan o sa isang sandali. Hindi! Kung totoo iyon, inisin ninyo ang inyong anak na natutulog doon; kung ang paniniwalang iyon ay hindi isang kalapastanganan laban sa Diyos na dapat ay ang Pinakamataas na Kabutihan, kung gayon ang Molok ng Penisya na nabubuhay sa mga sakripisyong tao at inosenteng dugo, at sa kanyang mga bituka ay sinusunog ang mga bata na kinuha mula sa sinapupunan ng kanilang mga ina, ang uhaw-sa-dugong diyos na iyon, ang kakila-kilabot na diyos na iyon ay magiging isang mahinang dalaga, isang kaibigan, ang ina ng Sangkatauhan.

At puno ng takot, ang baliw o ang pilosopo ay iniwan ang bahay, tumatakbo sa kalye sa kabila ng ulan at kadiliman.

Isang nakakasilaw na kidlat, sinundan ng isang nakakatakot na kulog, na nagkalat ng mga nakamamatay na tilamsik sa hangin, ay nagbigay liwanag sa matanda na, nakataas ang mga kamay sa langit, ay sumisigaw:

Tasio: Ikaw ay nagpoprotesta! Alam ko na hindi ka malupit, alam ko na dapat kitang tawagin na Ang Mabuti!

Lalong dumalas ang mga kidlat, lalong lumakas ang bagyo...