Kabanata XIII Senyales ng Bagyo

Sa sandaling palabas na ang matanda, huminto sa bungad ng daanan ang isang karwahe na tila naglakbay nang malayo; ito'y natatakpan ng alikabok at pawisan ang mga kabayo.

Bumaba si Ibarra na sinundan ng isang matandang utusan; pinaalis niya ang karwahe sa pamamagitan ng isang kilos at nagtungo sa sementeryo, tahimik at seryoso.

Utusan: Hindi ako nakabalik dahil sa aking karamdaman at mga gawain!—sabi ng matanda nang mahiyain;—sinabi ni Kapitan Tiago na siya ang mag-aasikaso ng pagpapagawa ng isang nitso; pero nagtanim ako ng mga bulaklak at nagtirik ng isang krus na ako mismo ang umukit.

Hindi sumagot si Ibarra.

Utusan: Doon sa likod ng malaking krus na iyon, ginoo!—patuloy ng utusan, itinuturo ang isang sulok nang makapasok na sila sa pinto.

Si Ibarra ay labis na nag-iisip, kaya hindi niya napansin ang pagkamangha ng ilang tao nang makilala siya, na tumigil sa kanilang pagdarasal at sinundan siya ng tingin na puno ng kuryosidad.

Naglakad ang binata nang maingat, iniiwasang tumapak sa mga libingan na madaling makilala sa pamamagitan ng pagkalubog ng lupa. Dati-rati'y tinatapakan niya ang mga ito, ngayon ay iginagalang na niya: ang kanyang ama ay nakahimlay sa parehong kalagayan. Huminto siya nang makarating sa kabila ng krus at tumingin sa paligid. Ang kanyang kasama ay nalito at natigilan; naghahanap ng mga bakas sa lupa ngunit wala siyang makitang anumang krus.

Utusan: Dito ba?—bulong niya sa sarili:—hindi, doon, pero ang lupa ay nabungkal!

Tinitingnan siya ni Ibarra na puno ng pag-aalala.

Utusan: Oo!—patuloy niya,—naaalala ko na mayroong isang bato sa tabi; ang libingan ay medyo maikli; ang sepulturero ay may sakit, kaya isang magsasaka ang naghukay nito, pero tanungin natin siya kung ano ang nangyari sa krus.

Lumapit sila sa sepulturero, na nagmamasid sa kanila nang may kuryosidad.

Binati sila nito sa pamamagitan ng pag-alis ng salakot.

Utusan: Maaari ba ninyong sabihin sa amin kung alin ang libingang may krus doon?—tanong ng utusan.

Tumingin ang tinanong sa lugar at nag-isip.

Sepulturero: Isang malaking krus?

Utusan: Oo, malaki,—kumpirma ng matanda nang may tuwa, tinitingnan nang makahulugan si Ibarra, na ang mukha ay nagliwanag.

Sepulturero: Isang krus na may mga ukit, at nakatali ng yantok?—muling tanong ng sepulturero.

Utusan: Iyon nga, iyon nga, tama, tama!—at iginuhit ng utusan sa lupa ang isang krus na Bizantino ang hugis.

Sepulturero: At sa libingan ay may mga bulaklak na nakatanim?

Utusan: Mga adelfa [palumpong na may kulay-rosas o puting bulaklak], sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia] at mga pensamiento [maliliit na bulaklak na lila at dilaw]! iyon nga!—dagdag ng utusan na puno ng tuwa, at inalok siya ng tabako.

Ibarra: Sabihin ninyo sa amin kung alin ang libingan at kung nasaan ang krus.

Kinamot ng sepulturero ang kanyang tainga at sumagot habang humihikab:

Sepulturero: Ang krus... sinunog ko na!

Utusan: Sinunog? at bakit ninyo sinunog?

Sepulturero: Dahil iniutos ng malaking kura.

Ibarra: Sino ang malaking kura?—tanong ni Ibarra.

Sepulturero: Sino? Ang namamalo, si Padre Garrote [Pamalo].

Hinagod ni Ibarra ng kamay ang kanyang noo.

Ibarra: Pero, kahit papaano, maaari ba ninyong sabihin sa amin kung nasaan ang libingan? dapat ninyo itong matandaan.

Ngumiti ang sepulturero.

Sepulturero: Ang patay ay wala na roon!—sagot niya nang kalmado.

Ibarra: Ano ang sinasabi ninyo?

Sepulturero: Oo!—dagdag ng lalaki na parang nagbibiro;—sa kanyang lugar ay inilibing ko ang isang babae isang linggo na ang nakalipas.

Utusan: Baliw ba kayo?—tanong ng utusan;—hindi pa nga isang taon mula nang inilibing namin siya.

Sepulturero: Yun nga! maraming buwan na ang nakalipas nang hukayin ko siya. Iniutos ng malaking kura na dalhin siya sa sementeryo ng mga Tsino. Pero dahil mabigat siya at umuulan noong gabing iyon...

Hindi nakapagpatuloy ang lalaki; umatras siya sa takot nang makita ang anyo ni Crisóstomo, na sumugod sa kanya, hinawakan siya sa braso at niyugyog siya.

Ibarra: At ginawa mo?—tanong ng binata na may hindi maipaliwanag na tono.

Sepulturero: Huwag kayong magalit, ginoo,—sagot ng nanginginig at namumutlang lalaki;—hindi ko siya inilibing sa mga Tsino. Mas mabuti pang malunod kaysa mapunta sa mga Tsino, sabi ko sa sarili ko, at itinapon ko ang patay sa tubig!

Ipinatong ni Ibarra ang kanyang mga kamao sa balikat ng lalaki at tinitigan siya nang matagal na may hindi maipaliwanag na ekspresyon.

Ibarra: Ikaw ay isa lamang kawawang hamak!—sabi niya, at umalis nang mabilis, tinatapakan ang mga buto, libingan, krus, na parang baliw.

Hinahaplos ng sepulturero ang kanyang braso at bumubulong:

Sepulturero: Ang dami talagang problema ng mga patay! Pinagpapalo ako ng tungkod ng Malaking Padre dahil hinayaan kong mailibing ito habang ako'y may sakit; ngayon naman, muntik na akong mapilayan ng isang ito dahil hinukay ko ito. Talagang kakaiba ang mga Kastila! Baka mawalan pa ako ng trabaho.

Naglakad si Ibarra nang mabilis na nakatingin sa malayo; ang matandang utusan ay sumusunod na umiiyak.

Malapit nang lumubog ang araw; makapal na mga ulap ang nagtakip sa langit sa silangan; isang tuyong hangin ang nagpapagalaw sa mga tuktok ng mga puno at nagpapadaing sa mga tubuhan.

Si Ibarra ay walang takip sa ulo; walang luha ang bumabagsak mula sa kanyang mga mata, walang buntong-hininga ang lumalabas sa kanyang dibdib. Naglakad siya na parang tumatakas mula sa isang tao, marahil sa anino ng kanyang ama, marahil sa paparating na bagyo. Tinawid niya ang bayan patungo sa labas, patungo sa lumang bahay na matagal na niyang hindi napupuntahan. Napapaligiran ng isang pader kung saan tumutubo ang iba't ibang kaktus, tila ito'y kumakaway sa kanya: bumukas ang mga bintana: ang ilang-ilang¹ ay umuugoy, masayang iwinawagayway ang mga sanga nitong hitik sa mga bulaklak; ang mga kalapati ay nagliliparan sa paligid ng konikong bubong ng kanilang tahanan, na nasa gitna ng hardin.

Pero hindi pinansin ng binata ang mga kasiyahang ito na inaalok ng pagbabalik sa lumang tahanan: nakatuon ang kanyang mga mata sa anyo ng isang pari, na papalapit mula sa kasalungat na direksiyon. Ito ang kura ng San Diego, ang mapag-isip na Pransiskano na nakita natin, ang kaaway ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Itinutupi ng hangin ang malalapad na pakpak ng kanyang sombrero; ang abito ng guingón [telang bulak na kulay-asul] ay nakadikit at bumabagay sa kanyang katawan, ipinapakita ang kanyang payat at medyo sakang na mga hita. Sa kanang kamay ay may hawak siyang tungkod ng palasan² na may hawakan ng garing. Ito ang unang pagkakataong nagkita sila ni Ibarra.

Nang magkita sila, huminto ang binata sandali at tinitigan siya; umiwas ng tingin si Fray Salví at nagkunwaring abala ang isip.

Isang segundo lamang ang itinagal ng pag-aalinlangan: mabilis na lumapit si Ibarra sa kanya, pinahinto siya sa malakas na pagbagsak ng kanyang kamay sa balikat nito, at sa tinig na halos hindi maunawaan.

Ibarra: Ano ang ginawa mo sa aking ama?—tanong niya.

Si Fray Salví, namumutla at nanginginig nang mabasa ang damdaming nakapinta sa mukha ng binata, hindi makasagot: pakiramdam niya'y siya'y naparalisa.

Ibarra: Ano ang ginawa mo sa aking ama?—muling tanong ni Ibarra sa impit na tinig.

Ang pari, na unti-unting napapayuko dahil sa kamay na dumidiin sa kanya, ay nagpumilit at sumagot:

Fray Salví: Nagkakamali kayo; wala akong ginawa sa inyong ama!

Ibarra: Wala?—patuloy ng binata na pinipisil siya hanggang sa mapaluhod.

Fray Salví: Wala, tinitiyak ko sa inyo! ang aking sinundan iyon, si Padre Dámaso...

Ibarra: Ah!—sigaw ng binata, binitiwan siya at hinampas ang kanyang noo. At iniwan ang kaawa-awang si Fray Salví, nagmamadaling nagtungo sa kanyang bahay.

Dumating naman ang utusan at tinulungan ang prayle na makatayo.