Kabanata LIV Anumang Nakatago ay Mabubunyag Din, Walang Hindi Mapaparusahan

Ang kampana ay nagbabadya ng panalangin sa hapon; sa pagkarinig ng relihiyosong tunog, lahat ay humihinto, iniiwan ang kanilang mga gawain at nag-aalis ng sombrero: ang magsasaka na galing sa bukid, itinitigil ang pag-awit, pinapahinto ang maindayog na lakad ng kalabaw na sinasakyan niya, at nagdarasal; ang mga babae ay nag-aantanda sa gitna ng kalye at ginagalaw nang pakitang-tao ang kanilang mga labi upang walang magduda sa kanilang debosyon; ang lalaki ay itinitigil ang paghaplos sa kanyang tandang at nagdarasal ng Angelus [dasal sa orasyon] upang pumanig sa kanya ang suwerte; sa mga bahay ay nagdarasal nang malakas ... lahat ng ingay na hindi sa Aba Ginoong Maria ay napapawi, tumatahimik.

Gayunpaman, ang kura, na may sombrero, ay mabilis na tumatawid sa kalye at ikinaeeskandalo ng maraming matatandang babae; at lalong malaking eskandalo! Siya ay patungo sa bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Ang mga debota ay naniniwalang oras na upang itigil ang paggalaw ng kanilang mga labi upang halikan ang kamay ng kura, ngunit hindi sila pinapansin ni Padre Salví; ngayon ay wala siyang kasiyahan sa paglalagay ng kanyang butuhang kamay sa ilong na Kristiyano, upang mula doon ay dahan-dahang idulas ito (ayon sa napansin ni Doña Consolación) sa dibdib ng isang magandang dalagita, na yumuyuko upang humingi ng bendisyon. Mahalaga sigurong bagay ang nagpapabahala sa kanya upang makalimutan nang ganoon ang kanyang sariling interes at ang interes ng Simbahan!

Sa katunayan, dali-dali siyang umaakyat sa hagdan at kumakatok nang walang pasensiya sa pintuan ng alférez, na lumalabas na nakakunot ang noo, kasunod ang kanyang kabiyak, na ngumingiti na parang isang kaluluwang sinumpa.

Alférez: Ah, padre cura [paring kura ng parokya]! Pupuntahan ko sana kayo ngayon; ang barakong kambing ninyo...

Fray Salví: May napakahalagang bagay ako...

Alférez: Hindi ko mapapayagang palagi na lang sinisira ang aking bakod... babarilin ko siya kung bumalik siya!

Fray Salví: Iyan ay kung aabot pa kayong buhay hanggang bukas!—sabi ng kura na hinihingal at patungo sa sala.

Alférez: Ano! Akala ba ninyo ay mapapatay ako ng manikang iyon na kulang sa buwan? Dudurugin ko siya sa isang sipa!

Umatras si Padre Salví, at hindi sinasadyang tumingin sa paa ng alférez.

Fray Salví: Sino ang tinutukoy ninyo?—tanong niya na nanginginig.

Alférez: Sino pa ba, kundi ang hangal na iyon, na naghamon sa akin ng duwelo sa rebolber sa isang daang hakbang?

Fray Salví: Ah!—huminga nang maluwag ang kura, at idinagdag:—pumarito ako upang kausapin kayo tungkol sa isang napakaapurahang bagay.

Alférez: Tigilan ninyo ako sa mga bagay-bagay na iyan! Siguradong katulad lang iyan ng sa dalawang bata!

Kung ang ilaw ay hindi de-langis at ang globo ay hindi gayon karumi, nakita sana ng alférez ang pamumutla ng kura.

Fray Salví: Ngayon ay seryosong usapin ito ng buhay ng lahat!—sagot nito nang mahina ang boses.

Alférez: Seryoso!—ulit ng alférez na namumutla; magaling bang bumaril ang binatang iyon?...

Fray Salví: Hindi ko siya tinutukoy.

Alférez: Kung gayon?

Itinuro ng prayle ang pinto, na isinara ng alférez sa kanyang paraan: sa isang sipa. Para sa alférez, labis ang mga kamay, at wala siyang mawawala kung hindi na siya bimano [may dalawang kamay]. Isang mura at isang atungal ang sumagot mula sa labas.

Doña Consolación: Bruto! Nabiyak mo ang aking noo!—sigaw ng kanyang asawa.

Alférez: Ngayon, sabihin na ninyo!—sabi niya sa kura nang mahinahon.

Tinitigan siya ng kura nang matagal; pagkatapos ay nagtanong sa pailong at iisang-tonong boses ng isang mangangaral:

Fray Salví: Hindi ba ninyo nakitang patakbo akong pumarito?

Alférez: Rediós [pagmumura: Diyos ko]! Akala ko ay nagtatae kayo!

Fray Salví: Sige,—sabi ng kura na hindi pinapansin ang kabastusan ng alférez,—kapag ganito akong nagkukulang sa aking tungkulin, may mabibigat na dahilan.

Alférez: At ano pa?—tanong ng isa habang ipinapadyak ang paa sa sahig.

Fray Salví: Kalma lang!

Alférez: Kung gayon, bakit pa kayo pumarito nang nagmamadali?

Lumapit ang kura at nagtanong nang mahiwaga:

Fray Salví: Wala... ba... kayong... nalalamang bago?

Nagkibit-balikat ang alférez.

Fray Salví: Inaamin ninyo na wala talaga kayong alam.

Alférez: Gusto ba ninyong pag-usapan si Elías, na itinago kagabi ng inyong sakristan mayor?—tanong niya.

Fray Salví: Hindi, hindi ko ngayon pinag-uusapan ang mga kuwentong iyan,—sagot ng kura na yamot; ang pinag-uusapan ko ay isang malaking panganib.

Alférez: Kung gayon, p...! sabihin na ninyo!

Fray Salví: Aba!—sabi ng prayle nang marahan at may kaunting paghamak;—makikita ninyong muli ang kahalagahan naming mga relihiyoso; ang pinakahamak na lego [kapatid sa orden na hindi pari] ay katumbas ng isang rehimyento; kaya ang isang kura pa...

At binabaan ang boses at may malaking misteryo:

Fray Salví: Nakatuklas ako ng isang malaking sabwatan!

Napatalon ang alférez at manghang tiningnan ang prayle.

Fray Salví: Isang kakila-kilabot at mahusay na pinagplanuhang sabwatan, na sasabog ngayon mismong gabi.

Alférez: Ngayon mismong gabi!—bulalas ng alférez na sumugod sa kura; at, patakbong lumapit sa kanyang rebolber at sable na nakasabit sa dingding,

Alférez: Sino ang aarestuhin ko? Sino ang aarestuhin ko?—sigaw niya.

Fray Salví: Huminahon kayo; may oras pa, salamat sa aking pagmamadali; hanggang alas-otso!...

Alférez: Babarilin ko silang lahat!

Fray Salví: Makinig kayo! Ngayong hapon, isang babae na hindi ko dapat pangalanan (ito ay lihim ng kumpisal) ay lumapit sa akin at isiniwalat ang lahat. Sa alas-otso ay bigla nilang sasakupin ang kuwartel, lolooban ang kumbento, aagawin ang falúa [bangkang pampatrolya ng guwardiya sibil] at papatayin tayong lahat na mga Kastila.

Ang alférez ay natulala.

Fray Salví: Wala nang ibang sinabi sa akin ang babae kundi ito,—dagdag ng kura.

Alférez: Wala na siyang sinabi? Kung gayon, aarestuhin ko siya!

Fray Salví: Hindi ko papayagan: ang hukuman ng kumpisal ay ang trono ng Diyos ng mga awa.

Alférez: Walang Diyos o awa na mahalaga! Aarestuhin ko siya!

Fray Salví: Nawawala na kayo sa katinuan. Ang dapat ninyong gawin ay maghanda; tahimik ninyong armasan ang mga sundalo at ilagay sila sa pananambang; padalhan ninyo ako ng apat na guwardiya para sa kumbento at balaan ninyo ang mga nasa falúa.

Alférez: Wala rito ang falúa! Hihingi ako ng saklolo sa ibang mga seksiyon!

Fray Salví: Huwag, dahil mapapansin iyon, at hindi nila itutuloy ang kanilang balak. Ang mahalaga ay mahuli natin sila nang buhay at pakantahin, ibig kong sabihin, kayo ang magpapakanta sa kanila; ako, bilang pari, hindi dapat makialam sa mga ganitong usapin. Tandaan ninyo! dito kayo maaaring makakuha ng mga krus at bituin; ang hinihiling ko lang ay ipatala ninyo na ako ang nagbabala sa inyo.

Alférez: Itatala, Padre, itatala, at baka mapasainyo pa ang isang mitra!—sagot ng alférez na nagniningning ang mukha, tinitingnan ang mga manggas ng kanyang uniporme.

Fray Salví: Kung gayon, padadalhan ninyo ako ng apat na guwardiyang nagbabalatkayo, ha? Ingat sa paglilihim! ngayong gabi sa alas-otso ay uulan ng mga bituin at krus.

Habang nangyayari ito, isang lalaki ang tumatakbo sa daan patungo sa bahay ni Crisóstomo at mabilis na umaakyat sa hagdan.

Elías: Nandiyan ba ang panginoon?—tanong ng tinig ni Elías sa utusan.

Utusan: Nasa kanyang gabinete [pribadong silid-aralan at gawaan], nagtatrabaho.

Si Ibarra, upang malibang ang kanyang pagkainip habang hinihintay ang oras na makapagpaliwanagan sila ni María Clara, ay nagsimulang magtrabaho sa kanyang laboratoryo.

Ibarra: Ah, kayo pala, Elías?—bulalas niya;—iniisip ko kayo: kahapon ay nakalimutan kong itanong sa inyo ang pangalan ng Kastilang iyon na sa bahay niya nakatira ang inyong lolo.

Elías: Hindi ako ang pinag-uusapan dito, ginoo...

Ibarra: Tingnan ninyo,—patuloy ni Ibarra na hindi napapansin ang pagkabalisa ng binata at inilalapit ang isang piraso ng kawayan sa apoy;—nakagawa ako ng malaking tuklas: ang kawayang ito ay hindi nasusunog...

Elías: Hindi kawayan ang pinag-uusapan ngayon, ginoo; ang pinag-uusapan ay ang pagliligpit ninyo ng inyong mga papel at pagtakas sa loob ng isang minuto.

Tiningnan ni Ibarra si Elías na nagtataka at, sa pagkakita ng seryosong mukha nito, nalaglag ang hawak niyang bagay.

Elías: Sunugin ninyo ang lahat ng maaaring magpahamak sa inyo at sa loob ng isang oras ay dapat nasa mas ligtas na lugar na kayo.

Ibarra: At bakit?—tanong niya sa wakas.

Elías: Ilagay ninyo sa ligtas na lugar ang lahat ng pinakamahalaga sa inyo...

Ibarra: At bakit?

Elías: Sunugin ninyo ang lahat ng papel na isinulat ninyo o isinulat para sa inyo: ang pinaka-inosente ay maaaring bigyan ng maling kahulugan...

Ibarra: Pero bakit?

Elías: Bakit? dahil katutuklas ko lamang ng isang sabwatang ibinibintang sa inyo upang ipahamak kayo.

Ibarra: Isang sabwatan?... at sino ang nagplano?

Elías: Hindi ko natiyak ang pangalan ng may-pakana; kanina lang ay nakausap ko ang isa sa mga kawawang binayaran para dito at hindi ko siya nakumbinsing umatras.

Ibarra: At hindi ba niya sinabi sa inyo kung sino ang nagbabayad sa kanya?

Elías: Oo; matapos hingin sa akin na ilihim ko ito, sinabi niya na kayo raw.

Ibarra: Diyos ko!—sigaw ni Ibarra at nasindak.

Elías: Ginoo, huwag kayong magduda, huwag tayong mag-aksaya ng oras, sapagkat maaaring sumabog ang sabwatan ngayon mismong gabi!

Si Ibarra, na nanlalaki ang mga mata, at ang mga kamay sa ulo, ay parang hindi siya naririnig.

Elías: Hindi na mapipigilan ang pagsalakay,—patuloy ni Elías;—huli na ako, hindi ko kilala ang mga pinuno... iligtas ninyo ang inyong sarili, ginoo, ingatan ninyo ang inyong sarili para sa inyong bayan!

Ibarra: Saan ako tatakas? Ngayong gabi ay hinihintay ako!—sigaw ni Ibarra na iniisip si María Clara.

Elías: Sa alinmang ibang bayan, sa Maynila, sa bahay ng isang may kapangyarihan, basta sa ibang lugar, upang hindi masabing kayo ang namumuno sa kilusan!

Ibarra: At kung ako mismo ang magsumbong ng sabwatan?

Elías: Kayo ang magsumbong!—bulalas ni Elías na tinitingnan siya at umaatras;—lalabas kayong traydor at duwag sa mata ng mga nagsasabwatan, at mahina ang loob sa mata ng iba; sasabihing naglagay kayo ng patibong sa kanila upang magpakitang-gilas, sasabihin...

Ibarra: Ngunit ano ang gagawin?

Elías: Sinabi ko na sa inyo: sirain ang lahat ng papel na may kaugnayan sa inyo, tumakas at hintayin ang mga pangyayari...

Ibarra: At si María Clara?—sigaw ng binata;—hindi, mas mabuti pang mamatay!

Pinilipit ni Elías ang kanyang mga kamay at nagsabi:

Elías: Kung gayon, kahit man lang ay ilagan ninyo ang dagok, maghanda kayo sa oras na paratangan kayo!

Tumingin si Ibarra sa paligid na parang natutulala.

Ibarra: Kung gayon, tulungan ninyo ako; naroon sa mga lalagyan ng papeles na iyon ang mga liham ng aking pamilya; piliin ninyo ang sa aking ama, na siyang marahil makapagpapahamak sa akin. Basahin ninyo ang mga pirma.

At ang binata, na natutulala, naguguluhan, ay nagbubukas at nagsasara ng mga kahon, kumukuha ng mga papel, nagbabasa nang mabilis ng mga liham, pinupunit ang iba, itinatabi ang iba, kumukuha ng mga libro, binubuklat ang mga ito, atbp. Ganoon din ang ginagawa ni Elías, bagaman hindi gaanong nalilito at kasingsigasig din; ngunit bigla siyang huminto, nanlaki ang kanyang mga mata, binabaligtad-baligtad ang isang papel na hawak niya at nagtanong sa nanginginig na boses:

Elías: Nakilala ba ng inyong pamilya si Don Pedro Eibarramendía?

Ibarra: Oo naman!—sagot ni Ibarra na nagbubukas ng kahon at kumukuha ng isang bungkos ng papel;—siya ang aking lolo sa tuhod!

Elías: Ang inyong lolo sa tuhod ay si Don Pedro Eibarramendía?—muling tanong ni Elías, na namumutla at balisa ang mukha.

Ibarra: Oo,—sagot ni Ibarra na wala sa loob;—pinaikli namin ang apelyido dahil mahaba.

Elías: Basko ba siya?—ulit ni Elías na lumalapit sa kanya.

Ibarra: Basko nga, pero ano ang nangyayari sa inyo?—tanong niyang nagtataka.

Ikinuyom ni Elías ang kamao, idiniin ito sa kanyang noo at tiningnan si Crisóstomo, na napaatras nang mabasa ang anyo ng kanyang mukha.

Elías: Alam ba ninyo kung sino si Don Pedro Eibarramendía?—tanong niyang nagngingitngit.—Si Don Pedro Eibarramendía ang hamak na iyon na nanirang-puri sa aking lolo at nagdulot ng lahat ng aming kapahamakan... Hinahanap ko ang kanyang apelyido, ibinibigay kayo ng Diyos sa akin... Panagutan ninyo sa akin ang aming mga kasawian!

Tiningnan siya ni Crisóstomo nang may sindak, ngunit niyugyog siya ni Elías sa braso, at sinabi sa mapait na tinig na umuugong sa poot:

Elías: Tingnan ninyo akong mabuti, tingnan ninyo kung nagdusa ako, at kayo ay nabubuhay, umiibig, may kayamanan, tahanan, paggalang ng iba, nabubuhay... nabubuhay kayo!

At wala sa sarili, tumakbo siya patungo sa isang maliit na koleksiyon ng mga armas, ngunit nang mahablot pa lamang niya ang dalawang punyal, binitawan niya ang mga ito, at tiningnan si Ibarra na parang baliw, na nananatiling hindi gumagalaw.

Elías: Ano ang muntik ko nang gawin?—bulong niya, at tumakas mula sa bahay.