Kabanata LIII Ang Magandang Araw ay Mahahalata sa Umaga

Maaga pa lamang ay kumalat na sa bayan ang balita na noong nakaraang gabi ay maraming ilaw ang nakita sa sementeryo.

Ang pinuno ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden ay nagsalita tungkol sa mga kandilang nakasindi at inilarawan ang kanilang mga hugis at laki, ngunit hindi niya masabi nang tiyak ang bilang, sapagkat nakabilang siya ng higit sa dalawampu. Ang kapatid na Sipa, mula sa Kapatiran ng Santo Rosaryo, ay hindi dapat pumayag na isang taga-kalabang kapatiran lamang ang makapagyabang na nakakita ng biyayang ito ng Diyos: ang kapatid na Sipa, kahit na hindi nakatira malapit, ay nakarinig ng mga daing at iyak, at inakala pa nga niyang nakilala niya sa mga boses ang ilang tao na dati niyang... ngunit, dahil sa Kristiyanong awa, hindi lamang siya nagpatawad, kundi nagdasal at hindi binanggit ang kanilang mga pangalan, kaya't idineklara siya ng lahat na santa incontinenti [noon din]. Ang kapatid na Rufa ay hindi talaga ganoon katalas ang pandinig, ngunit hindi niya dapat tiisin na ang kapatid na Sipa ay nakarinig at siya ay hindi; kaya't nagkaroon siya ng isang panaginip at maraming kaluluwa ang nagpakita sa kanya, hindi lamang ng mga patay na tao, kundi pati na rin ng mga buhay; ang mga kaluluwang nagdurusa ay humihingi ng bahagi ng kanyang mga indulhensiya, na nakatalang lahat ayon sa patakaran at iniipon. Maaari niyang sabihin ang mga pangalan sa mga pamilyang interesado, at humihingi lamang siya ng maliit na limos para matulungan ang Papa sa kanyang mga pangangailangan.

Isang batang pastol, na naglakas-loob na magsabi na wala siyang nakita kundi isang ilaw at dalawang lalaki na may salakot, ay halos hindi nakaligtas sa palo at insulto. Walang saysay ang kanyang mga panunumpa; naroon ang kanyang mga kalabaw na kasama niya noon, at maaari silang magsalita.

Mga Tao: Mas marami ka pang alam kaysa sa tagapagbantay at mga kapatid, paracmasón [mason], erehe?—sabi nila at tinitingnan siya nang masama.

Ang kura ay umakyat sa pulpito at muling nangaral tungkol sa purgatoryo, at muling lumabas ang mga piso mula sa kanilang mga taguan upang makapagpamisa.

Ngunit iwanan natin ang mga kaluluwang nagdurusa at pakinggan natin ang pag-uusap nina Don Filipo at ng matandang Tasio, na may sakit sa kanyang malungkot na munting bahay. Ilang araw nang hindi umaalis sa kama ang pilosopo o baliw, dahil sa kahinaang mabilis na lumalala.

Tasio: Sa totoo lang, hindi ko alam kung dapat ko kayong batiin dahil tinanggap nila ang inyong pagbibitiw; noon, nang hindi pinansin ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] nang gayon kalantaran ang opinyon ng nakararami, ang paghingi nito ay makatarungan; ngunit ngayong kayo ay nakikipaglaban sa guwardiya sibil, ito ay hindi nararapat. Sa panahon ng digmaan, dapat manatili ang bawat isa sa kanyang puwesto.

Don Filipo: Oo, ngunit hindi kapag ipinagbibili ng heneral ang kanyang sarili,—sagot ni Don Filipo;—alam ninyo na kinabukasan ay pinalaya ng gobernadorcillo ang mga sundalong nagawa kong hulihin, at tumanggi siyang gumawa ng kahit isang hakbang. Kung wala ang pahintulot ng aking nakatataas, wala akong magagawa.

Tasio: Kayo lamang, wala, ngunit kasama ang iba, marami. Sinamantala sana ninyo ang pagkakataong ito upang magbigay ng halimbawa sa ibang mga bayan. Nasa itaas ng katawa-tawang awtoridad ng gobernadorcillo ang karapatan ng bayan; iyon sana ang simula ng isang magandang aral, at sinayang ninyo ito.

Don Filipo: At ano ang magagawa ko sana laban sa kinatawan ng mga pamahiin? Nariyan si Ginoong Ibarra, sumunod siya sa mga paniniwala ng karamihan; iniisip ba ninyo na siya ay naniniwala sa ekskomunikasyon?

Tasio: Hindi kayo nasa parehong sitwasyon: si Ginoong Ibarra ay nais magtanim, at upang magtanim kailangang yumuko at sumunod sa materya; ang inyong misyon ay yumanig, at upang yumanig kailangan ng lakas at sigla. Bukod dito, ang laban ay hindi dapat itinuon laban sa gobernadorcillo; ang parirala ay dapat: laban sa umaabuso sa kanyang kapangyarihan, laban sa gumugulo sa katahimikan ng madla, laban sa hindi tumutupad sa kanyang tungkulin; at hindi sana kayo nag-iisa, sapagkat ang bansa ngayon ay hindi na katulad noong dalawampung taon na ang nakalipas.

Don Filipo: Naniniwala ba kayo roon?—tanong ni Don Filipo.

Tasio: At hindi ba ninyo nararamdaman?—sagot ng matanda habang bahagyang bumangon sa kama; ah! ito ay dahil hindi ninyo nakita ang nakaraan, hindi ninyo pinag-aralan ang epekto ng imigrasyon ng mga Europeo, ng pagdating ng mga bagong libro at ng paglalakbay ng kabataan sa Europa. Mag-aral kayo at maghambing: totoo na mayroon pa ring Real Pontificia Universidad de Santo Tomás na may napakatalinong mga guro, at may ilang mga talino pa rin na nagsasanay sa pagbuo ng mga pinong pagtatangi at sa pagpapakinis ng mga kapinuhan ng eskolastisismo, ngunit saan ninyo mahahanap ngayon ang kabataang mahilig sa metapisika noong aming panahon, na may arkeolohikal na edukasyon, na, pinahihirapan ang utak, namamatay sa isang sulok ng probinsya habang gumagawa ng mga tusong pangangatwiran, nang hindi lubos na nauunawaan ang mga katangian ng ente [ang anumang umiiral, sa pilosopiya], nang hindi nalulutas ang tanong ng esensya at pag-iral, napakataas na mga konsepto na nagpapalimot sa amin sa mahalaga: ang aming sariling pag-iral at pagkatao? Tingnan ninyo ngayon ang mga bata! Punong-puno ng sigasig sa harap ng mas malawak na mga abot-tanaw, nag-aaral sila ng kasaysayan, matematika, heograpiya, literatura, agham, pisika, mga wika, lahat ng mga paksang noong aming panahon ay pinakikinggan namin nang may pangingilabot, na para bang mga erehiya; ang pinakamalayang mag-isip noong aking panahon ay nagsasabing mas mababa ang mga ito sa mga kategorya ni Aristoteles at sa mga batas ng silohismo. Naiintindihan na ng tao sa wakas na siya ay tao; isinusuko niya ang pagsusuri sa kanyang Diyos, ang pagpasok sa hindi mahahawakan, sa hindi niya nakita, ang pagbibigay ng mga batas sa mga multo ng kanyang utak; naiintindihan ng tao na ang kanyang mana ay ang malawak na mundo na abot-kamay niya ang pamamahala; pagod na sa kanyang walang saysay at mapagmataas na gawain, yumuyuko siya at sinusuri ang lahat ng nakapaligid sa kanya. Tingnan ninyo ngayon kung paano isinisilang ang ating mga makata; ang mga musa ng kalikasan ay unti-unting binubuksan ang kanilang mga kayamanan at nagsisimulang ngumiti sa atin upang hikayatin tayo sa trabaho. Ang mga eksperimental na agham ay nagbigay na ng kanilang unang mga bunga; kailangan na lamang ng panahon upang mapahusay ang mga ito. Ang mga bagong abogado ay hinuhubog sa mga bagong anyo ng pilosopiya ng batas; ang ilan ay nagsisimulang magningning sa gitna ng mga kadiliman na pumapaligid sa ating tribuna, at napapansin ang pagbabago sa takbo ng mga panahon. Pakinggan ninyo kung paano magsalita ang kabataan, dalawin ninyo ang mga paaralan, at iba nang mga pangalan ang umaalingawngaw sa mga pasilyo ng mga pamantasan, doon kung saan naririnig lamang namin ang mga pangalan nina Santo Tomas, Suárez, Amat, Sánchez at iba pa, mga idolo ng aking panahon. Walang saysay na sumisigaw mula sa pulpito ang mga prayle laban sa pagkasira ng moralidad, tulad ng sigaw ng mga nagtitinda ng isda laban sa kasakiman ng mga mamimili, nang hindi napapansin na ang kanilang paninda ay bilasa na at hindi na magagamit. Walang saysay na pinalalawak ng mga kumbento ang kanilang mga sanga at ugat upang sakalin sa mga bayan ang bagong agos; ang mga diyos ay umaalis; ang mga ugat ng puno ay maaaring pahinain ang mga halamang nakasandal dito, ngunit hindi maaalis ang buhay ng ibang mga nilalang, na tulad ng ibon, ay pumapailanlang sa kalangitan.

Ang pilosopo ay nagsalita nang may kasiglahan; kumikislap ang kanyang mga mata.

Don Filipo: Gayunpaman, ang bagong binhi ay maliit; kung pagkaisahan ng lahat ang progreso, na napakamahal nating binili, maaari itong masakal,—tutol ni Don Filipo na hindi naniniwala.

Tasio: Sakalin... sino? ang tao, ang maysakit na unanong iyon, sasakalin ang progreso, ang makapangyarihang anak ng panahon at ng pagkilos? Kailan niya ito nagawa? Ang dogma, ang bitayan at ang apoy, sa pagsisikap na pigilan ito, ay itinutulak ito. E pur si muove [Ngunit gumagalaw nga ito], sabi ni Galileo, nang pinilit siya ng mga Dominikano na ideklara na ang mundo ay hindi gumagalaw; ang parehong parirala ay maaaring ilapat sa progreso ng tao. Ang ilang mga kalooban ay pipilitin, ang ilang mga indibidwal ay isasakripisyo, ngunit hindi mahalaga: magpapatuloy ang progreso sa kanyang landas, at mula sa dugo ng mga bumagsak ay tutubo ang mga bago at masisiglang supling. Tingnan ninyo! ang mga pahayagan mismo, gaano man nila gustuhing maging makaluma, ay gumagawa rin ng isang hakbang pasulong; ang mga Dominikano mismo ay hindi nakakatakas sa batas na ito, at ginagaya ang mga Heswita, ang kanilang mga hindi mapagkasundong kaaway: nagdaraos sila ng mga pista sa kanilang mga kumbento, nagtatayo ng maliliit na teatro, nagsusulat ng mga tula, sapagkat, bagaman hindi sila kulang sa talino sa kabila ng paniniwalang sila ay nasa ika-15 siglo, naiintindihan nila na tama ang mga Heswita, at may bahagi pa ang mga ito sa hinaharap ng mga batang bayan na kanilang tinuruan.

Don Filipo: Ayon sa inyo, ang mga Heswita ay kasabay ng progreso?—tanong ni Don Filipo na namangha; bakit, kung gayon, sila ay nilalabanan sa Europa?

Tasio: Sasagutin ko kayo tulad ng isang sinaunang eskolastiko,—sagot ng pilosopo habang muling humihiga at ibinabalik ang kanyang mapanuksong mukha:—sa tatlong paraan maaaring sumabay sa progreso: sa unahan, sa tabi, at sa likod; ang mga una ay gumagabay dito, ang mga pangalawa ay nagpapatangay, ang mga huli ay kinakaladkad, at sa mga huling ito kabilang ang mga Heswita. Gusto na sana nilang pamunuan ito, ngunit, dahil nakikita nilang malakas ito at may ibang mga hilig, sila ay sumusuko, mas pinipiling sumunod kaysa madurog o maiwan sa gitna ng daan, sa piling ng mga anino. Ngayon, tayo, sa Pilipinas, ay hindi bababa sa dalawang siglo sa likod ng karo: nagsisimula pa lamang tayong lumabas mula sa Gitnang Panahon; kaya't ang mga Heswita, na isang pag-atras sa Europa, kapag tinanaw mula rito, ay kumakatawan sa progreso; utang ng Pilipinas sa kanila ang kanyang umuusbong na edukasyon, ang mga natural na agham, kaluluwa ng ika-19 na siglo, tulad ng utang nito sa mga Dominikano ang eskolastisismo, na patay na sa kabila ni León XIII: walang papa na makakapagpabuhay sa binitay na ng sentido komun... Ngunit saan tayo napunta?—tanong niya na nagbabago ng tono;—ah! pinag-uusapan natin ang kasalukuyang kalagayan ng Pilipinas... Oo, ngayon tayo ay pumapasok sa panahon ng pakikibaka, ibig kong sabihin, kayo: ang aming henerasyon ay kabilang sa gabi, kami ay aalis na. Ang pakikibaka ay nasa pagitan ng nakaraan, na kumakapit at humahawak nang may mga sumpa sa umuugang piyudal na kastilyo, at ng hinaharap, na ang awit ng tagumpay ay naririnig sa malayo, sa mga sinag ng isang sumisikat na bukang-liwayway, na nagdadala ng magandang balita mula sa ibang mga bansa... Sino ang babagsak at malilibing sa mga guho?

Tumahimik ang matanda, at nang makita niyang si Don Filipo ay nakatingin sa kanya nang nag-iisip, ngumiti siya at sinabi:

Tasio: Halos nahuhulaan ko kung ano ang iniisip ninyo.

Don Filipo: Talaga?

Tasio: Iniisip ninyo na maaaring-maaari akong magkamali,—sabi niya na may malungkot na ngiti;—ngayon ay may lagnat ako at hindi ako ligtas sa pagkakamali: homo sum et nihil humani a me alienum puto [Ako ay tao, at walang anumang pantao na iba sa akin], sabi ni Terencio; ngunit kung minsan ay pinapayagan ang mangarap, bakit hindi mangarap nang kaaya-aya sa mga huling oras ng buhay? At saka, wala akong ikinabuhay kundi mga pangarap! Tama kayo; nangangarap ako! ang ating mga binata ay walang iniisip kundi ang mga ligawan at kasiyahan: mas maraming oras ang ginugugol at mas maraming trabaho ang ginagawa nila upang linlangin at ipahiya ang isang dalaga, kaysa mag-isip tungkol sa kabutihan ng kanilang bayan; ang ating mga kababaihan, sa pag-aalaga sa bahay at pamilya ng Diyos, ay nakakalimutan ang kanilang sariling bahay at pamilya; ang ating mga kalalakihan ay masigla lamang sa bisyo at magiting sa kahihiyan; ang mga bata ay nagigising sa dilim at sa nakagawian; ang kabataan ay nabubuhay sa kanilang pinakamagagandang taon nang walang mithiin, at ang mga nasa hustong gulang, baog, ay nagsisilbi lamang upang sirain ang kabataan sa kanilang halimbawa... Natutuwa akong mamatay... claudite jam rivos, pueri¹.

Don Filipo: Gusto ba ninyo ng anumang gamot?—tanong ni Don Filipo upang baguhin ang takbo ng pag-uusap, na nagpalungkot sa mukha ng may sakit.

Tasio: Ang mga mamamatay ay hindi nangangailangan ng gamot; kayong mga maiiwan, oo. Sabihin ninyo kay Don Crisóstomo na dalawin ako bukas, sapagkat may mga napakahalagang bagay akong sasabihin sa kanya. Sa loob ng ilang araw ay aalis na ako. Ang Pilipinas ay nasa kadiliman!

Si Don Filipo, pagkatapos ng ilang minuto pang pag-uusap, ay umalis sa bahay ng may sakit na may mabigat na loob at nag-iisip.