Kabanata XLIX Ang Boses ng Mga Inaapi

Bago lumubog ang araw, si Ibarra ay tumuntong sa bangka ni Elías sa tabi ng lawa. Ang binata ay tila yamot.

Elías: Patawarin ninyo ako, ginoo,—sabi ni Elías nang may bahagyang lungkot, nang makita siya;—patawarin ninyo ang pangangahas kong makipagtagpo sa inyo rito; nais ko kayong makausap nang malaya at dito ay walang makakakita sa atin: sa loob ng isang oras, maaari na tayong bumalik.

Ibarra: Nagkakamali kayo, kaibigang Elías,—sagot ni Ibarra na sinisikap ngumiti;—kailangan ninyo akong dalhin sa bayang iyon na natatanaw natin ang kampanaryo mula rito. Ang kapalaran ang pumipilit sa akin.

Elías: Ang kapalaran?

Ibarra: Oo; isipin ninyo, sa pagpunta ko rito ay nakasalubong ko ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan], na nagpupumilit na samahan ako; dahil iniisip ko kayo at alam kong kilala niya kayo, upang mailayo siya, sinabi ko na pupunta ako sa bayang iyon, kung saan kailangan kong manatili buong araw, dahil gusto akong puntahan ng taong iyon bukas ng hapon.

Elías: Salamat sa inyong malasakit, ngunit dapat sana ay inanyayahan na lamang ninyo siyang sumama sa inyo,—sagot ni Elías nang mahinahon.

Ibarra: Ano! At kayo?

Elías: Hindi sana niya ako nakilala, dahil noong tanging pagkakataong nakita niya ako ay hindi niya maiisip na itala ang aking mga palatandaan.

Ibarra: Malas talaga ako!—buntong-hininga ni Ibarra, na iniisip si María Clara.—Ano ba ang sasabihin ninyo sa akin?

Tumingin si Elías sa paligid niya. Malayo na sila sa pampang; lumubog na ang araw at, dahil sa mga latitud na ito ang dapithapon ay halos hindi nagtatagal, nagsimulang kumalat ang mga anino, at pinakikinang ng mga ito ang bilog ng buwan sa kanyang kabilugan.

Elías: Ginoo,—sabi ni Elías na may mabigat na tinig,—ako ay tagapagdala ng mga hangarin ng maraming kapus-palad.

Ibarra: Ng mga kapus-palad? Ano ang ibig ninyong sabihin?

Ikinuwento ni Elías sa maikling salita ang pag-uusap nila ng pinuno ng mga tulisan, nang hindi binabanggit ang mga pag-aalinlangan at mga banta nito. Nakinig nang mabuti si Ibarra, at nang matapos si Elías sa kanyang kuwento, naghari ang mahabang katahimikan, na si Ibarra ang unang bumasag:

Ibarra: Kung gayon, ang nais nila?...

Elías: Mga radikal na reporma sa armadong puwersa, sa mga pari, sa administrasyon ng hustisya, ibig sabihin, humihiling sila ng isang makaamang pagtingin mula sa Gobyerno.

Ibarra: Mga reporma? Sa anong paraan?

Elías: Halimbawa: higit na paggalang sa dignidad ng tao, higit na seguridad sa indibidwal, mas kaunting lakas sa puwersang armado na, mas kaunting pribilehiyo para sa pangkat na ito na madaling umaabuso sa mga iyon.

Ibarra: Elías,—sagot ng binata,—hindi ko alam kung sino kayo, ngunit nahuhulaan kong hindi kayo isang karaniwang tao; nag-iisip at kumikilos kayo nang naiiba sa iba. Mauunawaan ninyo ako kung sasabihin kong bagaman may depekto ang kasalukuyang kalagayan ng mga bagay, mas magiging masama pa ito kung babaguhin. Mapagsasalita ko ang mga kaibigan ko sa Madrid kung babayaran ko sila, makakausap ko ang Kapitan Heneral, ngunit walang makakamit ang mga iyon, ni walang ganoon kalaking kapangyarihan ang huli upang magpasok ng ganoon karaming pagbabago, ni hindi ako kailanman hahakbang sa direksiyong ito, dahil nauunawaan kong mabuti na kahit totoong may mga depekto ang mga Korporasyong ito, kinakailangan sila ngayon: sila ang tinatawag na kinakailangang kasamaan.

Si Elías, labis na nagulat, ay itinaas ang ulo at tinitigan siya nang may pagkamangha.

Elías: Naniniwala rin ba kayo, ginoo, sa kinakailangang kasamaan?—tanong niya na may bahagyang nanginginig na tinig;—naniniwala ba kayo na upang makagawa ng mabuti ay kailangang gumawa ng masama?

Ibarra: Hindi; naniniwala ako rito gaya ng sa isang marahas na lunas na ginagamit natin kapag nais nating gamutin ang isang sakit. Ngayon, ang bansa ay isang organismo na may talamak na sakit, at upang pagalingin ito, ang gobyerno ay napipilitang gumamit ng mga paraan, matitigas at marahas kung nais ninyo, ngunit kapaki-pakinabang at kinakailangan.

Elías: Masamang manggagamot, ginoo, ang naglalayong itama lamang ang mga sintomas at pigilan ang mga ito, nang hindi sinusuri ang pinagmulan ng sakit, o kung alam ito, natatakot siyang labanan ito. Ang guwardiya sibil ay may layunin lamang na ito: pagpigil sa krimen sa pamamagitan ng takot at puwersa, layuning hindi natutupad kundi kung nagkakataon lamang. At dapat isaalang-alang na ang lipunan ay maaari lamang maging mahigpit sa mga indibidwal, kapag naibigay na sa kanila ang mga kinakailangang paraan para sa kanilang moral na pagpapabuti. Sa ating bansa, dahil walang lipunan, dahil hindi bumubuo ng isang yunit ang bayan at ang gobyerno, ang huli ay dapat maging mapagpatawad, hindi lamang dahil kailangan nito ng pagpapatawad, kundi dahil ang indibidwal, na pinabayaan at iniwan nito, ay may mas kaunting liwanag. Bukod dito, ayon sa inyong paghahambing, ang paggamot na inilalapat sa mga sakit ng bansa, ay napakamapanira na nararamdaman lamang ito sa malusog na organismo, na pinahihina ang sigla at inihahanda ito sa sakit. Hindi ba mas makatuwiran na palakasin ang may sakit na organismo at bawasan nang kaunti ang kalupitan ng gamot?

Ibarra: Ang pagpapahina sa guwardiya sibil ay maglalagay sa panganib sa seguridad ng mga bayan.

Elías: Ang seguridad ng mga bayan!—sigaw ni Elías na may kapaitan.—Malapit nang maglabinlimang taon na ang mga bayang ito ay may guwardiya sibil at tingnan ninyo: mayroon pa rin tayong mga tulisan, naririnig pa rin natin ang pagsalakay sa mga bayan, may nanghaharang pa rin sa mga daan; nagpapatuloy ang mga pagnanakaw at hindi natutukoy ang mga may sala; umiiral ang krimen at malayang gumagala ang tunay na kriminal, ngunit hindi ang mapayapang mamamayan ng bayan. Tanungin ninyo ang bawat marangal na mamamayan kung tinitingnan niya ang institusyong ito bilang isang kabutihan, isang proteksyon ng gobyerno at hindi bilang isang imposisyon, isang despotismo na ang mga kalabisan ay mas masakit kaysa sa karahasan ng mga kriminal. Ang mga ito ay kadalasang malalaki, ngunit bihira, at laban sa mga ito ay may karapatan ang tao na ipagtanggol ang sarili; laban sa mga pang-aabuso ng legal na puwersa ay hindi pinapayagan ang protesta, at kung hindi man malalaki, ay tuloy-tuloy naman at may basbas ng batas. Ano ang epekto ng institusyong ito sa buhay ng ating mga bayan? Pinaparalisa nito ang komunikasyon, dahil lahat ay natatakot na pagmalupitan dahil sa walang kabuluhang dahilan; mas pinagtutuunan nito ang mga pormalidad kaysa sa esensya ng mga bagay, unang sintomas ng kawalan ng kakayahan; dahil nakalimutan ng isang tao ang kanyang cédula [katibayan ng paninirahan, sedula], kailangan siyang gapusin at pagmalupitan; hindi mahalaga kung siya ay isang disenteng tao at iginagalang; ang mga pinuno ay may pangunahing tungkulin na ipasaludo ang sarili, kusa man o sapilitan, kahit sa dilim ng gabi, na ginagaya naman ng mga nakabababa upang pagmalupitan at pagnakawan ang mga magsasaka, at hindi sila nauubusan ng dahilan; walang kabanalan ang tahanan: kamakailan sa Calamba ay sinalakay, sa pamamagitan ng bintana, ang bahay ng isang mapayapang mamamayan na may utang na loob ang pinuno; walang seguridad ang indibidwal: kapag kailangan nilang linisin ang kuwartel o ang bahay, lumalabas sila at hinuhuli ang sinumang hindi lumalaban upang magtrabaho sa buong araw; gusto pa ba ninyo ng iba? sa mga pistang ito ay nagpatuloy ang mga ipinagbabawal na laro, ngunit marahas nilang ginulo ang mga kasayahang pinahihintulutan ng awtoridad; nakita ninyo kung ano ang iniisip ng bayan tungkol sa kanila; ano ang napala nito sa pagpigil sa kanyang galit at pag-asa sa katarungan ng tao? Ah, ginoo, kung ito ang tawag ninyo sa pagpapanatili ng kaayusan!...

Ibarra: Sang-ayon ako na may mga kasamaan,—sagot ni Ibarra,—ngunit tanggapin natin ang mga kasamaan na ito para sa mga kabutihang kasama nito. Ang institusyong ito ay maaaring hindi perpekto, ngunit, maniwala kayo, pinipigilan nito sa pamamagitan ng takot na lumaki ang bilang ng mga kriminal.

Elías: Sabihin na lamang ninyo na sa pamamagitan ng takot na ito ay lumalaki ang bilang,—tuwid ni Elías.—Bago ang paglikha ng grupong ito, halos lahat ng mga masasamang-loob, maliban sa iilang tao, ay mga kriminal dahil sa gutom; nandarambong at nagnanakaw sila upang mabuhay, ngunit kapag natapos ang taggutom, muling nagiging ligtas ang mga daan; sapat na upang itaboy sila, sa kanilang kulang-kulang na sandata, ng mga mahihirap ngunit matatapang na kuwadrilyero [mga tanod ng munisipyo], na labis na sinisiraan ng mga nagsusulat tungkol sa ating bansa, silang ang karapatan ay mamatay, ang tungkulin ay lumaban, at ang gantimpala ay pangungutya. Ngayon ay may mga tulisan, at sila ay habambuhay na. Isang pagkakamali, isang krimen na malupit na pinarusahan, ang paglaban sa mga kalabisan ng kapangyarihang ito, ang takot sa mga malupit na parusa ang nagtataboy sa kanila palabas ng lipunan magpakailanman at humahatol sa kanilang pumatay o mamatay. Ang terorismo ng guwardiya sibil ang nagsasara ng mga pintuan ng pagsisisi, at dahil ang isang tulisan ay lumalaban at nagtatanggol sa bundok nang mas mahusay kaysa sa isang sundalo na kanyang pinagtatawanan, lumalabas na hindi natin kayang puksain ang kasamaan na ating nilikha. Alalahanin ninyo ang nagawa ng kahinahunan ng Kapitan Heneral, de la Torre: ang amnestiya na ipinagkaloob niya sa mga kaawa-awang ito ay nagpapatunay na sa mga bundok na ito ay tumitibok pa ang puso ng tao at naghihintay lamang ng kapatawaran. Ang terorismo ay kapaki-pakinabang kapag ang bayan ay alipin, kapag ang bundok ay walang mga kuweba, kapag ang kapangyarihan ay naglalagay ng bantay sa likod ng bawat puno at kapag sa katawan ng alipin ay may tiyan at bituka lamang; ngunit, kapag ang desperadong lumalaban para sa buhay ay nararamdamang malakas ang kanyang bisig, tumitibok ang kanyang puso at napupuno ng poot ang kanyang pagkatao, mapapatay ba ng terorismo ang sunog na ito mismo ang nagbibigay ng panggatong?

Ibarra: Nalilito ako, Elías, sa pakikinig sa inyo; maniniwala ako na kayo ay tama kung wala akong sariling mga paniniwala. Ngunit tandaan ninyo ang isang bagay,—huwag kayong magalit dahil hindi ko kayo isinasama at tinitingnan ko kayo bilang isang eksepsiyon;—tingnan ninyo kung sino ang humihiling ng repormang ito. Halos lahat ay mga kriminal o mga taong malapit nang maging kriminal!

Elías: Mga kriminal o mga magiging kriminal, ngunit bakit sila ganoon? Dahil sila ay ginulo sa kanilang kapayapaan, inalisan ng kaligayahan, nasaktan sa kanilang pinakamamahal na damdamin, at sa paghingi ng proteksyon sa hustisya, nakumbinsi silang sa sarili lamang nila ito maaasahan. Ngunit nagkakamali kayo, ginoo, kung iniisip ninyo na ang humihiling lamang ay mga kriminal; pumunta kayo sa bawat bayan, sa bawat bahay; pakinggan ninyo ang mga lihim na buntong-hininga ng mga pamilya at kayo ay makukumbinsi na ang mga kasamaan na tinutuwid ng guwardiya sibil ay katumbas, kung hindi man mas mababa, sa mga patuloy na idinudulot nito. Magpapalagay ba tayo na lahat ng mamamayan ay kriminal? Kung ganoon, bakit pa sila ipagtatanggol mula sa iba? Bakit hindi na lang sila lahat puksain?

Ibarra: Mayroong pagkakamali dito na hindi ko makita ngayon, isang pagkakamali sa teorya na pinabubulaanan ng praktika, dahil sa Espanya, sa inang bansa, ang grupong ito ay nagbibigay at nagbigay ng napakalaking pakinabang.

Elías: Hindi ko pinagdududahan: marahil ay mas mahusay na organisado doon, mas pinipili ang mga tauhan; marahil din dahil kailangan ito ng Espanya, ngunit hindi ng Pilipinas. Ang ating mga kaugalian, ang ating paraan ng pamumuhay, na laging binabanggit kapag nais ipagkait sa atin ang isang karapatan, ay ganap na nakakalimutan kapag may nais ipataw sa atin. At sabihin ninyo sa akin, ginoo; bakit hindi tinanggap ng ibang mga bansa ang institusyong ito, na dahil sa kanilang kalapitan sa Espanya ay dapat mas katulad nito kaysa sa Pilipinas? Dahil kaya rito kung bakit mas kaunti pa ang mga pagnanakaw sa kanilang mga riles, mas kaunti ang mga kaguluhan, mas kaunti ang mga pagpatay at mas kaunti ang mga saksakan sa kanilang mga malalaking kabisera?

Ibinaba ni Ibarra ang ulo na tila nag-iisip, pagkatapos ay itinaas ito at sumagot:

Ibarra: Ang usaping ito, kaibigan ko, ay nangangailangan ng seryosong pag-aaral; kung ang aking mga pagsisiyasat ay magsasabi sa akin na ang mga reklamo na ito ay may katotohanan, susulatan ko ang aking mga kaibigan sa Madrid, dahil wala tayong mga kinatawan. Samantala, maniwala kayo na ang gobyerno ay nangangailangan ng isang grupo, na may walang limitasyong kapangyarihan, upang igalang ito, at awtoridad upang makapag-utos.

Elías: Iyan, ginoo, kapag ang gobyerno ay nasa digmaan laban sa bansa; ngunit, para sa kabutihan ng gobyerno, hindi natin dapat ipaniwala sa bayan na ito ay laban sa kapangyarihan. At kung ganoon nga, kung mas pipiliin natin ang puwersa kaysa sa prestihiyo, dapat nating tingnang mabuti kung kanino natin ibibigay ang walang limitasyong kapangyarihan na ito, ang awtoridad na ito. Napakaraming kapangyarihan sa kamay ng mga tao, at mga taong ignorante, puno ng simbuyo ng damdamin, walang moral na edukasyon, walang napatunayang katapatan, ay isang sandata sa kamay ng isang baliw sa gitna ng isang walang kalaban-laban na karamihan. Inaamin ko at nais kong maniwala kasama ninyo na kailangan ng gobyerno ang bisig na ito; kaya't piliin nitong mabuti ang kanyang bisig, piliin ang mga karapat-dapat; at dahil mas pinipili nitong bigyan ng awtoridad ang sarili kaysa ipagkaloob ito ng bayan, ipakita man lang nito na marunong itong magbigay nito sa sarili.

Nagsalita si Elías na may damdamin, may sigasig; kumikislap ang kanyang mga mata at ang tono ng kanyang boses ay tumunog na may lakas. Sinundan ito ng isang solemne na katahimikan: ang bangka, na hindi tinutulak ng sagwan, ay tila nananatiling tahimik sa ibabaw ng tubig; ang buwan ay nagniningning na marilag sa isang kalangitang asul na parang sapiro, ilang mga ilaw ang kumikislap sa malayo sa pampang.

Ibarra: At ano pa ang hinihiling nila?—tanong ni Ibarra.

Elías: Reporma sa kaparian—sagot ni Elías sa tinig na walang sigla at malungkot;—ang mga kapus-palad ay humihiling ng higit na proteksyon laban sa...

Ibarra: Laban sa mga orden ng relihiyon?

Elías: Laban sa kanilang mga maniniil, ginoo.

Ibarra: Nakalimutan na ba ng Pilipinas ang utang na loob sa mga orden na ito? Nakalimutan na ba ang malaking utang ng pasasalamat sa mga naglabas sa kanila mula sa kamalian upang bigyan sila ng pananampalataya, sa mga nagprotekta sa kanila laban sa mga tiraniya ng kapangyarihang sibil? Narito ang masamang epekto ng hindi pagkaalam sa kasaysayan ng sariling bayan!

Si Elías, nagulat, ay halos hindi makapaniwala sa kanyang naririnig.

Elías: Ginoo,—sagot niya nang may mabigat na tinig;—inaakusahan ninyo ang bayan ng kawalan ng utang na loob; pahintulutan ninyo ako, na isa sa bayang nagdurusa, na ipagtanggol ito. Ang mga pabor na ginagawa, upang magkaroon ng karapatan sa pagkilala ng utang na loob, ay kailangang walang pansariling interes. Huwag nating pansinin ang misyon, ang Kristiyanong kawanggawa, na gasgas na gasgas na; kalimutan natin ang kasaysayan, huwag nating itanong kung ano ang ginawa ng Espanya sa bayang Hudyo, na nagbigay sa buong Europa ng isang aklat, isang relihiyon, at isang Diyos; ano ang ginawa nito sa bayang Arabe na nagbigay rito ng kultura, naging mapagparaya sa relihiyon nito, at gumising sa pambansang dangal nito, na nakatulog at halos nawasak noong panahon ng pananakop ng mga Romano at mga Godo. Sinasabi ninyo na binigyan nila tayo ng pananampalataya at inilabas tayo sa kamalian; tinatawag ba ninyong pananampalataya ang mga panlabas na gawi na ito, relihiyon ang kalakalan ng mga sinturon at eskapularyo, katotohanan ang mga milagro at kuwento na naririnig natin araw-araw? Ito ba ang batas ni Hesukristo? Para dito, hindi na kailangang magpapako sa krus ang isang Diyos ni obligahin natin ang ating sarili sa isang walang hanggang utang na loob: ang pamahiin ay matagal nang umiiral, kailangan lang itong pagandahin, at itaas ang presyo ng mga kalakal. Sasabihin ninyo na, kahit gaano man kakulang ang ating relihiyon ngayon, mas mainam ito kaysa sa dati nating relihiyon; naniniwala ako at sumasang-ayon ako dito, ngunit napakamahal nito, dahil dito ay isinuko natin ang ating nasyonalidad, ang ating kalayaan; dahil dito ay ibinigay natin sa kanilang mga pari ang ating pinakamagagandang bayan, ang ating mga bukirin at patuloy pa rin nating ibinibigay ang ating mga ipon sa pagbili ng mga relihiyosong bagay. Ipinakilala sa atin ang isang produkto ng dayuhang industriya, binabayaran natin ito nang mabuti at tayo'y payapa. Kung babanggitin ninyo sa akin ang proteksyong ibinigay laban sa mga encomendero¹, masasabi kong dahil sa kanila ay napasailalim tayo sa kapangyarihan ng mga encomendero; ngunit hindi, kinikilala ko na tunay na pananampalataya at tunay na pagmamahal sa sangkatauhan ang nagtulak sa mga unang misyonero na dumating sa ating mga baybayin; kinikilala ko ang utang na loob sa mga mararangal na puso na iyon; alam ko na ang Espanya noong panahong iyon ay sagana sa mga bayani ng lahat ng uri, maging sa relihiyon, politika, sibil, at militar. Ngunit dahil ba ang mga ninuno ay mabubuti, papayagan ba natin ang pang-aabuso ng kanilang mga napasamang inapo? Dahil ba ginawan tayo ng malaking kabutihan, magiging maysala ba tayo kung pipigilan nating gawan nila tayo ng masama? Ang bansa ay hindi humihingi ng abolisyon, humihingi lamang ito ng mga reporma na hinihingi ng mga bagong kalagayan at mga bagong pangangailangan.

Ibarra: Mahal ko ang ating bayan, tulad ng pagmamahal ninyo, Elías; nauunawaan ko nang kaunti ang nais nito, pinakinggan ko nang mabuti ang inyong sinabi at sa kabila ng lahat, kaibigan ko, naniniwala akong nakikita natin nang kaunti sa pamamagitan ng mga mata ng damdamin: dito, mas kaunti kaysa sa ibang lugar, nakikita ko ang pangangailangan ng mga reporma.

Elías: Posible ba iyon, ginoo?—tanong ni Elías habang nanlulupaypay na iniunat ang mga kamay—hindi ninyo nakikita ang pangangailangan ng mga reporma, kayo na ang mga kasawian ng inyong pamilya...

Ibarra: Ah, nakakalimutan ko ang aking sarili at ang aking sariling mga kasawian sa harap ng kaligtasan ng Pilipinas, sa harap ng mga interes ng Espanya!—mabilis na putol ni Ibarra.—Upang mapanatili ang Pilipinas, kailangang manatili ang mga prayle kung ano sila ngayon, at sa pagkakaisa sa Espanya naroon ang kabutihan ng ating bansa.

Natapos na ni Ibarra ang kanyang pagsasalita, at si Elías ay nakikinig pa rin; malungkot ang kanyang mukha, nawalan na ng ningning ang kanyang mga mata.

Elías: Ang mga misyonero ang sumakop sa bansa, totoo,—sagot niya;—naniniwala ba kayo na sa pamamagitan ng mga prayle ay mapapanatili ang Pilipinas?

Ibarra: Oo, tanging sa kanila lamang, ganoon ang paniniwala ng lahat ng sumulat tungkol sa Pilipinas.

Elías: Oh!—sigaw ni Elías habang nanlulupaypay na ibinagsak ang sagwan sa bangka;—hindi ko akalaing ganito kababa ang inyong pagtingin sa pamahalaan at sa bansa. Bakit hindi pa ninyo hamakin ang dalawa? Ano ang sasabihin ninyo sa isang pamilya na nabubuhay lamang sa kapayapaan dahil sa pakikialam ng isang dayuhan? Isang bansa na sumusunod dahil nililinlang, isang pamahalaan na namumuno dahil sa pandaraya, isang pamahalaang hindi marunong magpamahal ni magpagalang sa sariling kakayahan! Patawarin ninyo, ginoo, ngunit naniniwala akong ang inyong pamahalaan ay hangal at nagpapakamatay kapag natutuwa itong ganoon ang paniniwala. Nagpapasalamat ako sa inyong kabaitan, saan ninyo nais na dalhin ko kayo ngayon?

Ibarra: Hindi,—sagot ni Ibarra;—mag-usap tayo, kailangang malaman kung sino ang may katuwiran sa napakahalagang bagay na ito.

Elías: Patawarin ninyo, ginoo,—sagot ni Elías habang iniiling ang ulo;—hindi ako sapat na mahusay magsalita upang kayo'y kumbinsihin; kahit na ako'y nakatanggap ng kaunting edukasyon, ako'y isang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], ang aking pagkatao para sa inyo ay kaduda-duda, at ang aking mga salita ay laging magmumukhang kahina-hinala. Ang mga nagpahayag ng kabaligtarang opinyon ay mga Kastila, at bilang ganoon, kahit na sila'y magsabi ng mga walang kabuluhan o kalokohan, ang tono, ang mga titulo at ang pinagmulan ang nagpapabanal sa mga iyon, nagbibigay sa kanila ng ganoon kalaking awtoridad na sumusuko na ako magpakailanman sa pakikipaglaban sa kanila. Bukod dito, kapag nakikita ko na kayo na nagmamahal sa inyong bansa, kayo na ang ama ay nagpapahinga sa ilalim ng mga tahimik na alon na ito, kayo na hinamon, ininsulto at inusig, ay nananatili sa ganitong mga opinyon sa kabila ng lahat at ng inyong kaalaman, nagsisimula akong magduda sa aking mga paniniwala at tinatanggap ang posibilidad na nagkakamali ang bayan. Sasabihin ko sa mga kaawa-awang iyon na naglagay ng kanilang tiwala sa mga tao, na ilagay ito sa Diyos o sa kanilang mga bisig. Muli akong nagpapasalamat sa inyo at sabihin ninyo kung saan ko kayo dapat dalhin.

Ibarra: Elías, ang inyong mapait na mga salita ay umaabot sa aking puso at nagpapaduda rin sa akin. Ano ang nais ninyo? Hindi ako lumaki sa gitna ng bayan, kaya marahil hindi ko alam ang mga pangangailangan nito; ginugol ko ang aking pagkabata sa kolehiyo ng mga Heswita, lumaki ako sa Europa, hinubog ako ng mga aklat at binasa ko lamang ang mga bagay na nailathala ng mga tao; ang mga nananatili sa dilim, ang mga hindi sinasabi ng mga manunulat, iyon ang hindi ko alam. Sa kabila ng lahat, mahal ko, tulad ninyo, ang ating bayan, hindi lamang dahil tungkulin ng bawat tao na mahalin ang bansang nagbigay sa kanya ng buhay at maaaring magbigay sa kanya ng huling kanlungan; hindi lamang dahil itinuro ito sa akin ng aking ama, dahil ang aking ina ay isang india, at dahil lahat ng aking pinakamagagandang alaala ay naroon; mahal ko rin ito dahil utang ko rito, at magiging utang ko pa, ang aking kaligayahan!

Elías: At ako, dahil utang ko rito ang aking kasawian,—bulong ni Elías.

Ibarra: Oo, kaibigan ko, alam kong kayo'y nagdurusa, kayo'y kaawa-awa, at ito ang nagpapakita sa inyo ng madilim na hinaharap at nakakaapekto sa inyong paraan ng pag-iisip; kaya't nakikinig ako sa inyong mga reklamo nang may kaunting pag-aalinlangan. Kung matitimbang ko lamang ang mga dahilan, ang bahagi ng nakaraang iyon...

Elías: Ang aking mga kasawian ay may ibang pinagmulan, kung alam kong may silbi ang mga ito, isasalaysay ko sa inyo, sapagkat bukod sa hindi ko inililihim ang mga ito, ito'y kilala ng marami.

Ibarra: Marahil ang pag-alam nito ay magwawasto ng aking mga paghatol; alam ninyo na lubha akong nag-aalinlangan sa mga teorya, mas ginagabayan ako ng mga pangyayari.

Nanatiling nag-iisip si Elías nang ilang sandali.

Elías: Kung ganoon, ginoo,—sagot niya,—ikukuwento ko sa inyo nang maikli ang aking kasaysayan.