Kabanata XLVIII Ang Misteryo

Gaya ng inihayag ni Lucas, dumating si Ibarra kinabukasan. Ang una niyang pagdalaw ay para sa pamilya ni Kapitan Tiago upang makita si María Clara at ibalitang ipinagkasundo na siya ng Kanyang Kabunyian sa relihiyon: may dala siyang liham ng rekomendasyon para sa kura paroko, na isinulat mismo ng kamay ng Arsobispo. Lubos na natuwa rito si Tiya Isabel, na mahal ang binata at hindi gaanong pabor sa kasal ng kanyang pamangkin kay Linares. Wala sa bahay si Kapitan Tiago.

Tiya Isabel: Pasok po kayo,—sabi ng tiya sa kanyang barok na Kastila;—María, si Don Crisóstomo ay nasa grasya na ulit ng Diyos; descomulgado [itiniwalag sa Simbahan] na siya ng Arsobispo.

Ngunit hindi makausad ang binata, nanigas ang ngiti sa kanyang mga labi at nawala sa kanyang alaala ang mga salita. Sa tabi ng bintana, nakatayo sa tabi ni María Clara, naroon si Linares, gumagawa ng mga palumpon mula sa mga bulaklak at dahon ng mga baging; nakakalat sa sahig ang mga rosas at sampaga [bulaklak na kauri ng magnolia]. Si María Clara, nakasandal sa kanyang silyon, maputla, nag-iisip, malungkot ang mga mata, naglalaro ng isang abaniko na yari sa garing, na hindi kasing puti ng kanyang malalantik na daliri.

Sa pagdating ni Ibarra, namutla si Linares at namula naman ang mga pisngi ni María Clara. Sinubukan niyang tumayo, ngunit nanghina siya, ibinaba ang mga mata at nahulog ang abaniko.

Nagkaroon ng nakakailang katahimikan ng ilang segundo. Sa wakas, nakalapit si Ibarra at nanginginig na bumulong:

Ibarra: Kadarating ko lang at nagmamadali akong pumunta rito para makita ka... Nakikita kong mas maayos ka kaysa sa inaakala ko.

Parang naging pipi si María Clara, walang sinasabi at patuloy na nakayuko.

Tiningnan ni Ibarra si Linares mula ulo hanggang paa, tinging sinalubong nang may pagmamataas ng mahiyaing binata.

Ibarra: Mukhang hindi inaasahan ang pagdating ko,—sabi niya nang dahan-dahan;—María, patawarin mo ako kung hindi ako nagpasabi muna ng aking pagdating; sa ibang araw maipapaliwanag ko ang aking mga kilos... magkikita pa tayo... sigurado.

Ang mga huling salitang ito ay sinamahan ng tingin kay Linares. Itinaas ng dalaga tungo sa kanya ang kanyang magagandang mata, puno ng kalinisan at kalungkutan, napakasumamo at madamdamin, kaya natigilan si Ibarra, naguguluhan.

Ibarra: Puwede ba akong bumalik bukas?

María Clara: Alam mo namang para sa akin ay palagi kang malugod na tinatanggap dito,—mahina niyang sagot.

Umalis si Ibarra na tila kalmado, ngunit may bagyo sa kanyang isipan at lamig sa kanyang puso. Ang kanyang nakita at naramdaman ay hindi maunawaan: ano iyon, pagdududa, kawalan ng pag-ibig, pagtataksil?

Ibarra: Ah, babae nga naman!—bulong niya.

Nakarating siya, nang hindi namamalayan, sa lugar kung saan ginagawa ang paaralan. Malayo na ang narating ng gawain; si Ñor Juan na may dala-dalang metro at plomada ay paroo't parito sa gitna ng maraming manggagawa. Nang makita siya, tumakbo ito papunta sa kanya.

Ñor Juan: Don Crisóstomo,—sabi nito,—sa wakas dumating na kayo; lahat kami ay naghihintay sa inyo; tingnan ninyo kung gaano na kataas ang mga pader: may isang metro at sampung sentimetro na ang taas; sa loob ng dalawang araw ay aabot na ito sa taas ng tao. Hindi ako tumanggap ng ibang kahoy kundi molave, dungon, ipil, langil; humingi ako ng tindalo, malatapay, pino at narra¹ para sa mga pantapos na gawain ng gusali. Gusto ba ninyong tingnan ang mga bahaging nasa ilalim ng lupa?

Magalang na bumati ang mga manggagawa.

Ñor Juan: Narito ang kanal na ipinangahas kong idagdag,—sabi ni Ñor Juan;—ang mga kanal na ito sa ilalim ng lupa ay papunta sa isang uri ng imbakan na nasa tatlumpung hakbang ang layo. Magagamit ito para sa pataba ng hardin; wala ito sa plano. Hindi ba kayo nagagalit?

Ibarra: Sa kabaligtaran, pinapaboran ko ito at binabati ko kayo sa inyong ideya; kayo ay isang tunay na arkitekto: kanino kayo natuto?

Ñor Juan: Sa sarili ko, ginoo,—mapagkumbabang sagot ng matanda.

Ibarra: Ah, bago ko makalimutan: ipaalam ninyo sa mga nag-aalinlangan (kung sakaling may natatakot makipag-usap sa akin) na hindi na ako ekskomulgado; inanyayahan ako ng Arsobispo na kumain.

Ñor Juan: Aba, ginoo, hindi namin pinapansin ang mga ekskomunikasyon! Lahat kami ay ekskomulgado na; pati si Padre Dámaso ay ekskomulgado, ngunit mataba pa rin siya.

Ibarra: Paano?

Ñor Juan: Oo nga; isang taon na ang nakalipas nang hampasin niya ng baston ang koadyutor, at ang koadyutor ay pari ring tulad niya. Sino ba ang pumapansin sa ekskomunikasyon, ginoo?

Nakita ni Ibarra si Elías sa mga manggagawa; binati siya nito tulad ng iba, ngunit sa isang tingin ay ipinaalam na may sasabihin ito sa kanya.

Ibarra: Ñor Juan,—sabi ni Ibarra;—puwede ba ninyong dalhin sa akin ang listahan ng mga manggagawa?

Nawala si Ñor Juan, at lumapit si Ibarra kay Elías, na mag-isang nagbubuhat ng isang malaking bato at inilalagay ito sa isang kariton.

Elías: Kung maaari po ninyo akong bigyan, ginoo, ng ilang oras na pag-uusap, maglakad-lakad kayo mamayang hapon sa pampang ng lawa at sumakay sa aking bangka, sapagkat may mabibigat na bagay akong sasabihin sa inyo,—sabi ni Elías habang papalayo, matapos makita ang pagtango ng binata.

Dinala ni Ñor Juan ang listahan, ngunit walang saysay ang pagbasa rito ni Ibarra; wala roon ang pangalan ni Elías.