Kabanata XXXII Ang Pambuhat

Tinupad ng lalaking dilaw ang kanyang salita: hindi isang simpleng cabria [tatlong-paang panghatak ng mabibigat] ang itinayo niya sa ibabaw ng bukas na hukay upang maibaba ang napakalaking tipak ng granito; hindi ito ang tatlong-paang patungan na nais ni ñor Juan upang pagsabitan ng isang kalo sa tuktok nito; ito ay higit pa: ito ay kapwa isang makina at isang palamuti, ngunit isang marilag at kahanga-hangang palamuti.

Walong metro ang taas ng magulo at masalimuot na balangkas na nakatayo roon: apat na makakapal na troso na nakabaon sa lupa ang nagsilbing gulugod nito, pinagdugtong ng mga dambuhalang biga na nagkukrus nang pahilis, at pinagkabit-kabit ng makakapal na pakong nakabaon lamang hanggang kalahati, marahil dahil, sapagkat pansamantala lamang ang kasangkapan, madali itong mababaklas pagkatapos. Malalaking kable, nakabitin sa lahat ng panig, ang nagbibigay ng anyo ng tibay at karilagan sa kabuuan, na kinokoronahan sa itaas ng mga bandilang sari-sari ang kulay, mga banderitas na wumawagayway, at mga dambuhalang girnalda ng mga bulaklak at dahon, na masining na pinagtagpi-tagpi.

Sa itaas, sa lilim na likha ng mga troso, girnalda at bandila, nakabitin, nakakabit sa mga lubid at mga kawit na bakal, ang isang napakalaking kalo na may tatlong gulong, na sa makikinang na gilid ay nakapatong ang tatlong kable na mas malalaki pa kaysa sa iba; at nakabitin sa mga ito ang napakalaking buong bato, na may butas sa gitna upang, kasama ng butas ng kabilang bato na nakalagay na sa hukay, ay mabuo ang maliit na puwang na nakalaan upang paglagyan ng kasaysayan ng araw na iyon, tulad ng mga pahayagan, mga sulat, mga barya, mga medalya, atbp., at maipasa ito marahil sa napakalalayong salinlahi. Ang mga kable na ito ay bumababa mula sa itaas, kumakabit sa isa pang kalo na kasinkapal din, na nakatali sa paanan ng kasangkapan, at pumupulupot sa silindro ng isang torno [ikiran ng lubid na pinaiikot ng manibela], na nakakabit sa lupa sa pamamagitan ng makakapal na troso. Ang torno na ito, na napaaandar sa pamamagitan ng dalawang manibela, ay nagpaparami nang sandaang ulit sa lakas ng isang tao sa pamamagitan ng isang sistema ng mga gulong na may ngipin, bagaman ang nakukuha sa lakas ay nawawala naman sa bilis.

Dilaw na Lalaki: Tingnan ninyo,—sabi ng lalaking dilaw habang pinaiikot ang manibela:—tingnan ninyo, ñor Juan, kung paanong sa sarili kong lakas lamang ay napaaakyat at napabababa ko ang napakalaking tipak... Napakahusay ng pagkakaayos nito, kaya't ayon sa aking kagustuhan ay maaari kong isaayos, pulgada-pulgada, ang pag-akyat o pagbaba, upang ang isang taong nasa ilalim ay maginhawang mapagtugma ang dalawang bato, habang ako ang nagpapatakbo nito mula rito.

Hindi napigilan ni ñor Juan ang humanga sa lalaking iyon na ngumingiti nang kakaiba. Nagbibigay ng puna ang mga usisero at pinupuri ang lalaking dilaw.

Ñor Juan: Sino ang nagturo sa inyo ng makinarya?—tanong sa kanya ni ñor Juan.

Dilaw na Lalaki: Ang aking ama, ang yumao kong ama!—sagot nito na may kakaiba niyang ngiti.

Ñor Juan: At sa inyong ama?...

Dilaw na Lalaki: Si Don Saturnino, ang lolo ni Don Crisóstomo.

Ñor Juan: Hindi ko alam na si Don Saturnino...

Dilaw na Lalaki: Oh! marami siyang alam! Hindi lamang siya magaling mamalo at magbilad sa araw ng kanyang mga manggagawa; marunong din siyang gumising sa mga natutulog at magpatulog sa mga gising. Makikita ninyo sa paglipas ng panahon kung ano ang itinuro sa akin ng aking ama, makikita ninyo!

At tumawa ang lalaking dilaw, ngunit sa kakaibang paraan.

Sa isang mesang natatakpan ng isang alpombrang Persiyano, naroon ang silindrong tingga at ang mga bagay na ilalagay sa animo'y libingang iyon: isang kahong kristal na may makakapal na dingding ang maglalaman ng mumyang iyon ng isang panahon at mag-iingat para sa hinaharap ng mga alaala ng isang nakaraan. Ang pilosopong Tasio, na nagpapalakad-lakad doon na nag-iisip, ay bumubulong:

Tasio: Marahil balang araw, kapag ang gawaing ngayo'y nagsisimulang isilang, na tumanda na matapos ang napakaraming pagbabago, ay gumuho, sa mga pagyanig man ng kalikasan o sa mapanirang kamay ng tao, at sa ibabaw ng mga guho ay tumubo ang yedra [halamang baging na gumagapang sa pader] at ang lumot; pagkatapos, kapag sinira na ng panahon ang lumot, ang yedra at ang mga guho at ikinalat ang kanilang abo sa hangin, binubura sa mga pahina ng Kasaysayan ang alaala nito at ng mga sumira rito, na matagal nang nawala sa alaala ng mga tao; marahil, kapag ang mga lahi, kasama ng mga patong ng lupa, ay nalibing na o naglaho, sa isang pagkakataon lamang ay mahuhukay ng piko ng isang minero, habang nagpapatilamsik ng kislap mula sa granito, ang mga hiwaga at palaisipan mula sa sinapupunan ng bato. Marahil ang mga pantas ng bansang maninirahan sa mga lupaing ito ay magpapakapagod, tulad ng ginagawa ng mga Ehiptologo ngayon sa mga labi ng isang marilag na kabihasnan, na abala sa kawalang-hanggan at hindi naghinalang daratnan ito ng isang napakahabang gabi. Marahil isang pantas na propesor ang magsasabi sa kanyang mga estudyanteng lima at pitong taong gulang, sa isang wikang sinasalita ng lahat ng tao: “Mga ginoo! Matapos pag-aralan at suriing mabuti ang mga bagay na natagpuan sa ilalim ng lupa ng ating teritoryo, matapos basahin ang ilang mga simbolo at isalin ang ilang mga salita, maaari nating ipalagay, nang walang anumang pangamba, na ang mga bagay na ito ay kabilang sa panahong barbaro ng tao, sa madilim na panahong karaniwan nating tinatawag na alamat. Sa katunayan, mga ginoo, upang magkaroon kayo ng tinatayang ideya ng pagkaatrasado ng ating mga ninuno, sapat nang sabihin ko sa inyo na ang mga naninirahan dito ay hindi lamang kumikilala pa sa mga hari, kundi upang lutasin ang mga usapin ng kanilang panloob na pamahalaan ay kailangan pa nilang dumulog sa kabilang dulo ng mundo, na para bang isang katawan na upang makagalaw ay kailangang sumangguni sa ulo nitong nasa ibang bahagi ng daigdig, marahil sa mga pook na ngayo'y tinatakpan ng mga alon. Ang di-kapani-paniwalang kakulangang ito, gaano man ito kahirap paniwalaan para sa inyo, ay hindi na magiging ganoon kung isasaalang-alang natin ang kalagayan ng mga nilalang na iyon, na halos hindi ko mapangahasang tawaging tao. Noong mga sinaunang panahong iyon, ang mga nilalang na ito ay nasa tuwirang ugnayan pa (o iyon man lamang ang paniwala nila) sa kanilang Lumikha, sapagkat mayroon silang mga ministro Niya, mga nilalang na iba sa lahat at palaging tinatawag sa mahiwagang mga titik: M. R. P. fray [Muy Reverendo Padre fray: Lubhang Kagalang-galang na Padre], na ang kahulugan ay hindi pinagkakasunduan ng ating mga pantas. Ayon sa katamtamang propesor ng mga wika na mayroon tayo, sapagkat isandaan lamang sa mga di-perpektong wika ng nakaraan ang kanyang sinasalita, ang M. R. P. ay nangangahulugang Muy Rico Propietario [Napakayamang May-ari], sapagkat ang mga ministrong ito ay isang uri ng mga kalahating-diyos, lubhang banal, lubhang mahuhusay na mananalumpati, lubhang marurunong, at sa kabila ng kanilang malaking kapangyarihan at karangalan ay hindi kailanman nakagagawa ng kahit pinakamaliit na pagkakamali, bagay na nagpapatibay sa aking paniniwalang sila ay may ibang kalikasan kaysa sa iba. At kung hindi pa ito sapat upang patunayan ang aking opinyon, mayroon pa akong argumento, na hindi itinatanggi ninuman at araw-araw ay lalong pinatutunayan, na ang mga mahiwagang nilalang na ito ay nakapagpapababa sa Diyos sa lupa sa pamamagitan lamang ng pagbigkas ng ilang salita, na ang Diyos ay hindi makapagsalita kundi sa pamamagitan ng kanilang bibig, at na Siya'y kinakain nila, iniinom nila ang Kanyang dugo, at hindi iilang ulit ay ipinakakain din nila Siya sa mga karaniwang tao...

Ito at iba pang mga bagay ang inilalagay ng di-mananampalatayang pilosopo sa bibig ng lahat ng mga tiwaling tao ng hinaharap. Marahil ay nagkakamali ang matandang Tasio, bagay na napakadaling mangyari, ngunit bumalik na tayo sa ating salaysay.

Sa mga kiosko na nakita nating inookupahan ng guro at ng mga mag-aaral noong kamakalawa, inihahanda na ngayon ang tanghalian, marangya at masagana. Gayunpaman, sa mesang nakalaan sa mga bata ng paaralan ay walang kahit isang bote ng alak, ngunit bilang kapalit ay mas sagana ang mga prutas. Sa silungang yari sa mga sanga ay naroon ang mga upuan ng mga musiko at isang mesang puno ng mga matamis at minatamis, at mga bote ng tubig na pinalamutian ng mga dahon at bulaklak para sa nauuhaw na publiko.

Nagpatayo ang guro ng mga palosebo at mga harang, at nagpabitin ng mga kawali at mga palayok para sa masasayang laro.

Ang karamihan, suot ang mga damit na masasaya ang kulay, ay nagsisiksikan upang umiwas sa maliwanag na araw, sa ilalim man ng lilim ng mga puno o sa ilalim ng balag. Umaakyat ang mga batang lalaki sa mga sanga, sa mga bato, upang mas makita ang seremonya, at sa gayon ay mapunan ang kanilang maliit na tangkad; tinitingnan nila nang may inggit ang mga bata ng paaralan na, malilinis at maayos ang bihis, ay nakaupo sa isang lugar na nakalaan para sa kanila. Tuwang-tuwa ang mga magulang; sila, mga dukhang magsasaka, ay makikita ang kanilang mga anak na kumakain sa ibabaw ng puting mantel, halos tulad ng kura at ng alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]. Sapat nang isipin iyon upang hindi na magutom, at ang ganitong pangyayari ay ikukuwento ng mga magulang sa kanilang mga anak.

Di nagtagal ay narinig ang malalayong tugtog ng musika; nauuna rito ang isang makulay na pulutong, binubuo ng lahat ng edad at nakasuot ng lahat ng kulay. Naging balisa ang lalaking dilaw at sinuri ng isang sulyap ang buo niyang kasangkapan. Isang mausisang magsasaka ang sumusunod sa kanyang tingin at nagmamasid sa lahat ng kanyang galaw: si Elías iyon, na dumalo rin upang saksihan ang seremonya; dahil sa kanyang salakot at paraan ng pananamit, halos hindi siya makilala. Nakuha niya ang pinakamagandang puwesto, halos katabi mismo ng torno, sa gilid ng hukay.

Kasama ng musika ay dumating ang alcalde, ang mga konsehal ng bayan, ang mga prayle, maliban kay Padre Dámaso, at ang mga empleyadong Kastila. Nakikipag-usap si Ibarra sa una, na naging matalik niyang kaibigan mula nang bigyan niya ito ng ilang pinong papuri dahil sa kanyang mga kondekorasyon at banda: ang pagmamalaking aristokratiko ang kahinaan ng Kanyang Ekselensiya. Si Kapitan Tiago, ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at ilan pang mayayaman ay kasama sa ginintuang pulutong ng mga dalagang nagpapakita ng kanilang mga payong na seda. Si Padre Salví ay sumusunod, gaya ng dati, tahimik at nag-iisip.

Alcalde: Asahan ninyo ang aking tulong tuwing ito'y para sa isang mabuting gawa,—sabi ng alcalde kay Ibarra;—ibibigay ko sa inyo ang anumang kailangan ninyo, at kung hindi, ipabibigay ko ito sa iba.

Habang papalapit sila, naramdaman ng binata ang pagkabog ng kanyang puso. Kusang napatingin siya sa kakaibang balangkas na nakatayo roon; nakita niya ang lalaking dilaw na bumabati sa kanya nang magalang at tumitig sa kanya sandali. Nagulat siya nang makita si Elías, na sa isang makahulugang kindat ay nagpaalala sa kanya ng sinabi nito sa simbahan.

Isinuot ng kura ang mga kasuotang pampari at sinimulan ang seremonya: hawak ng sakristan mayor na bulag ang isang mata ang aklat, at ng isang batang sakristan ang hisopo at ang lalagyan ng banal na tubig. Ang iba, nakapaligid, nakatayo at walang sumbrero, ay nananatili sa napakalalim na katahimikan, kaya't kahit mahina ang pagbasa ay halatang nanginginig ang tinig ni Padre Salví.

Samantala, inilagay na sa kahong kristal ang lahat ng dapat ilagay, tulad ng mga manuskrito, mga pahayagan, mga medalya, mga barya, atbp., at ang lahat ng ito ay ipinasok sa loob ng silindrong tingga at mahigpit na hinang.

Alcalde: Ginoong Ibarra, nais ba ninyong ilagay ang kahon sa lugar nito? Hinihintay kayo ng kura!—bulong ng alcalde sa tainga ng binata.

Ibarra: Buong galak,—bulong naman nito;—ngunit aagawin ko ang marangal na tungkuling iyan sa ginoong escribano [notaryo ng hukuman]: ang ginoong escribano ang dapat magpatotoo sa akto!

Kinuha ito ng escribano nang buong kaseryosohan, bumaba sa hagdang may alpombra na patungo sa ilalim ng hukay, at sa angkop na kataimtiman ay inilagay ito sa butas ng bato. Kinuha noon ng kura ang hisopo at winisikan ng banal na tubig ang mga bato.

Dumating ang sandali upang maglagay ang bawat isa ng kanyang isang kutsarang argamasa sa ibabaw ng batong nakahimlay sa hukay, upang ang isa pang bato ay mailapat nang maayos at kumapit.

Iniabot ni Ibarra sa alcalde ang isang kutsara ng kantero, na sa malapad na talim nitong pilak ay nakaukit ang petsa; ngunit bago iyon ay bumigkas muna ang Kanyang Ekselensiya ng isang talumpati sa wikang Kastila.

Alcalde: “Mga mamamayan ng San Diego!—sabi niya sa mabigat na tinig: may karangalan kaming pamunuan ang isang seremonya na ang kahalagahan ay mauunawaan ninyo nang hindi na Namin sinasabi. Itinatatag ang isang paaralan; ang paaralan ang saligan ng lipunan, ang paaralan ang aklat na kinasusulatan ng hinaharap ng mga bayan! Ipakita ninyo sa amin ang paaralan ng isang bayan, at sasabihin namin sa inyo kung anong bayan iyon.

“Mga mamamayan ng San Diego! Pagpalain ninyo ang Diyos, na nagbigay sa inyo ng mga banal na pari, at ang pamahalaan ng madre patria [inang bansa, ang Espanya] na walang pagod na nagpapalaganap ng kabihasnan sa mayayabong na pulong ito, na kinakalinga niya sa ilalim ng kanyang maluwalhating balabal! Pagpalain ninyo ang Diyos, na naawa sa inyo nang dalhin sa inyo ang mga mapagpakumbabang paring ito na nagbibigay-liwanag sa inyo at nagtuturo sa inyo ng banal na salita! Pagpalain ninyo ang Pamahalaang gumawa, gumagawa at gagawa ng napakaraming sakripisyo para sa inyo at sa inyong mga anak!

“At ngayong binabasbasan ang unang bato ng napakahalagang gusaling ito, Kami, ang alcalde mayor ng lalawigang ito, sa ngalan ng Kanyang Kamahalan ang hari, na ingatan nawa ng Diyos, hari ng mga Espanya, sa ngalan ng dakilang pamahalaang Kastila, at sa lilim ng kanyang watawat na walang dungis at laging matagumpay, Kami ay nag-aalay ng aktong ito at sinisimulan ang pagtatayo ng paaralang ito!

“Mga mamamayan ng San Diego, mabuhay ang hari! Mabuhay ang Espanya! Mabuhay ang mga relihiyoso! Mabuhay ang relihiyong Katoliko!”

Maraming Tinig: Mabuhay! mabuhay!—sagot ng maraming tinig,—mabuhay ang ginoong alcalde!

Pagkatapos ay bumaba ito nang buong tikas sa saliw ng musikang nagsimulang tumugtog; naglagay ng ilang kutsarang argamasa sa ibabaw ng bato at, sa tikas ding gaya noong una, ay muling umakyat.

Pumalakpak ang mga empleyado.

Iniabot ni Ibarra ang isa pang kutsarang pilak sa kura na, matapos siyang titigan sandali, ay dahan-dahang bumaba. Sa kalagitnaan ng hagdan ay tumingala siya upang tingnan ang batong nakabitin sa matitibay na kable, ngunit isang segundo lamang iyon, at nagpatuloy siya sa pagbaba. Ginawa niya ang ginawa ng alcalde, ngunit sa pagkakataong ito ay mas maraming palakpak ang narinig: sa mga empleyado ay nadagdag ang ilang prayle at si Kapitan Tiago.

Tila may hinahanap si Padre Salví na mapagbibigyan ng kutsara; tumingin siya nang nag-aalinlangan kay María Clara, ngunit nagbago ng isip at iniabot ito sa escribano. Ang escribano, bilang pagkamaginoo, ay lumapit kay María Clara, na tumanggi nang nakangiti. Bumaba nang isa-isa ang mga prayle, ang mga empleyado at ang alférez. Hindi nakalimutan si Kapitan Tiago.

Si Ibarra na lamang ang kulang, at mag-uutos na sana na ibaba ng lalaking dilaw ang bato, nang maalala ng kura ang binata, at sinabi sa kanya nang pabiro at nagkukunwaring palagay ang loob:

Fray Salví: Hindi ba kayo makikisawsaw ng inyong kutsara, Ginoong Ibarra?

Ibarra: Magiging isa akong Juan Palomo [taong sinasarili ang lahat]: ako ang nagluluto at ako rin ang kumakain!—sagot nito sa parehong tono.

Alcalde: Sige na kayo!—sabi ng alcalde habang marahan siyang itinutulak; kung hindi, mag-uutos akong huwag ibaba ang bato at mananatili tayo rito hanggang sa araw ng paghuhukom.

Sa harap ng napakatinding bantang iyon, napilitang sumunod si Ibarra. Pinalitan niya ang maliit na kutsarang pilak ng isang malaking kutsarang bakal, na nagpangiti sa ilang tao, at mahinahon siyang lumapit. Tinitingnan siya ni Elías nang may di-maipaliwanag na anyo; kung nakita mo siya, sasabihin mong ang buo niyang buhay ay natipon sa kanyang mga mata. Nakatingin ang lalaking dilaw sa bangin na nakabukas sa kanyang paanan.

Si Ibarra, matapos sumulyap nang mabilis sa malaking batong nakabitin sa ibabaw ng kanyang ulo, at kay Elías at sa lalaking dilaw, ay nagsabi kay ñor Juan sa tinig na medyo nanginginig:

Ibarra: Iabot ninyo sa akin ang timba at ihanap ninyo ako ng isa pang kutsara sa itaas!

Naiwang mag-isa ang binata. Hindi na siya tinitingnan ni Elías: ang mga mata nito ay nakapako sa kamay ng lalaking dilaw, na nakayuko sa hukay at sinusundan nang may pananabik ang mga galaw ng binata.

Naririnig ang tunog ng kutsarang humahalo sa masa ng buhangin at apog, sa gitna ng mahinang bulungan ng mga empleyado na bumabati sa alcalde dahil sa kanyang talumpati.

Biglang may sumabog na malakas na ingay: ang kalo, na nakatali sa paanan ng cabria, ay tumilapon, at kasunod nito ang torno, na humampas sa kasangkapan na parang isang trosong pambayo ng pader: umuuga ang mga troso, lumilipad ang mga tali, at ang lahat ay gumuho sa loob ng isang segundo nang may nakapangingilabot na ugong. Isang ulap ng alikabok ang pumailanglang; isang sigaw ng sindak, na binubuo ng sanlibong tinig, ang pumuno sa hangin. Tumakas at nagtakbuhan ang halos lahat; iilan lamang ang sumugod sa hukay. Si María Clara at si Padre Salví lamang ang nanatili sa kanilang puwesto, hindi makagalaw, namumutla at walang imik.

Nang medyo humupa na ang alikabok, nakita nila si Ibarra na nakatayo sa gitna ng mga biga, kawayan at kable, sa pagitan ng torno at ng malaking bato, na sa bilis ng pagbagsak ay niyanig at dinurog ang lahat. Hawak pa rin ng binata ang kutsara at nakatingin nang may sindak sa bangkay ng isang lalaki na nakahandusay sa kanyang paanan, kalahating nakabaon sa mga biga.

Mga Empleyado: Hindi ba kayo namatay?—Buhay pa ba kayo?—Alang-alang sa Diyos, magsalita kayo!—sabi ng ilang empleyado, puno ng sindak at malasakit.

Ilang Tinig: Milagro! Milagro!—sigaw ng ilan.

Ibarra: Halikayo at ilabas ninyo ang bangkay ng kaawa-awang ito!—sabi ni Ibarra, na parang nagising mula sa isang panaginip.

Nang marinig ang kanyang tinig, naramdaman ni María Clara na iniiwan siya ng kanyang lakas, at bumagsak siyang halos walang malay sa mga bisig ng kanyang mga kaibigan.

Naghari ang malaking kaguluhan: nagsasalita ang lahat, kumukumpas, patakbo-takbo mula sa isang lugar patungo sa isa pa, bumababa sa hukay, umaakyat, lahat ay tuliro at sindak na sindak.

Alférez: Sino ang patay? Buhay pa ba siya?—tanong ng alférez.

Nakilala nila sa bangkay ang lalaking dilaw na nakatayo kanina sa tabi ng torno.

Alcalde: Kasuhan ang maestro de obras [punong tagapagtayo]!—iyon ang unang nasabi ng alcalde.

Sinuri nila ang bangkay, inilapat ang kamay sa dibdib nito, ngunit hindi na tumitibok ang puso. Tinamaan ito sa ulo at umaagos ang dugo mula sa ilong, bibig at tainga. Nakita nila sa leeg ang ilang kakaibang bakas: apat na malalalim na lubog sa isang gilid at isa sa kabila, bagaman medyo mas malaki: kung nakita mo ang mga ito, iisipin mong isang kamay na bakal ang dumakma rito na parang sipit.

Mainit na binabati ng mga pari ang binata at kinakamayan siya. Ang Pransiskanong mapagpakumbaba ang anyo, na nagsilbing Espiritu Santo ni Padre Dámaso, ay nagsabi nang lumuluha ang mga mata:

Espiritu Santo: Makatarungan ang Diyos, mabuti ang Diyos!

Isang Empleyado: Kapag naiisip ko na ilang sandali lamang bago iyon ay naroon ako!—sabi ng isa sa mga empleyado kay Ibarra,—naku! kung ako pala ang naging huli, Hesus!

Isa pang Empleyado: Tumatayo ang balahibo ko!—sabi ng isa pang medyo kalbo.

Isang Matanda: At mabuti na lang at sa inyo nangyari iyon at hindi sa akin!—bulong ng isang matandang nanginginig pa.

Ilang Kastila: Don Pascual!—bulalas ng ilang Kastila.

Don Pascual: Mga ginoo, sinabi ko iyon dahil hindi naman namatay ang ginoo: ako, kung hindi man ako nadurog, ay mamamatay rin pagkatapos sa kaiisip lamang dito.

Ngunit malayo na si Ibarra, inaalam ang kalagayan ni María Clara.

Alcalde: Huwag sanang hadlangan nito ang pagpapatuloy ng pista, Ginoong de Ibarra!—sabi ng alcalde—purihin ang Diyos! Ang patay ay hindi pari, ni Kastila. Kailangang ipagdiwang ang inyong pagkaligtas. Isipin ninyo kung nadaganan kayo ng bato!

Escribano: May mga kutob, may mga kutob!—bulalas ng escribano;—sinabi ko na: hindi bukal sa loob ng Ginoong Ibarra ang pagbaba. Nakita ko na iyon!

Isang Tinig: Ang patay ay isa lamang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo]!

Alcalde: Ituloy ang pista! Musika! hindi binubuhay ng kalungkutan ang patay! Kapitan, dito isasagawa ang mga pagsisiyasat!... Papuntahin ang directorcillo [kalihim ng pamahalaang-bayan]!... Ipiit ang maestro de obras!

Isa pang Tinig: Sa cepo [kahoy na pangipit sa paa ng bilanggo] siya!

Alcalde: Sa cepo! Eh! musika, musika! Sa cepo ang maestrillo [hamak na maestro]!

Ibarra: Ginoong alcalde, seryosong tugon ni Ibarra: kung hindi bubuhayin ng kalungkutan ang patay, lalong hindi ito magagawa ng pagkabilanggo ng isang taong wala tayong nalalaman tungkol sa kanyang pagkakasala. Ako ang mananagot sa kanya at hinihiling ko ang kanyang kalayaan, kahit man lamang sa mga araw na ito.

Alcalde: Sige! sige! pero huwag na sanang umulit!

Kumalat ang lahat ng uri ng puna. Tinatanggap na ng lahat ang ideya ng milagro. Gayunman, tila hindi gaanong natutuwa si Fray Salví sa milagro, na iniuukol sa isang santo ng kanyang korporasyon at ng kanyang parokya.

May nagdagdag pa na nakakita raw siya ng isang pigurang bumaba sa hukay habang gumuguho ang lahat, nakasuot ng madilim na damit na tulad ng sa mga Pransiskano. Walang duda: si San Diego mismo iyon. Nabalitaan din na nagsimba si Ibarra at ang lalaking dilaw ay hindi; kasinlinaw ng liwanag ng araw.

Isang Ina: Kita mo? ayaw mong magsimba,—sabi ng isang ina sa kanyang anak;—kung hindi kita napalo para pilitin ka, ngayon ay dadalhin ka rin sa tribunal [bulwagan ng bayan] gaya niyan, nakasakay sa kariton!

Sa katunayan, ang lalaking dilaw, o ang kanyang bangkay, na nakabalot sa banig, ay dinadala sa tribunal.

Nagmamadaling umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit.

Tasio: Masamang simula, hum!—sabi ng matandang Tasio habang papalayo.