Kabanata XXXI Ang Sermon

Nagsimula nang dahan-dahan si Fray Dámaso, binibigkas sa mahinang tinig:

Fray Dámaso: "Et spíritum tuum bonum dedisti, qui dóceret eos, et manna tuum non prohibuisti ab ore eorum, et aquam dedisti eis in siti."

Fray Dámaso: "At ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang sila'y turuan at hindi mo inalis ang iyong maná mula sa kanilang bibig at binigyan mo sila ng tubig sa kanilang uhaw!"

Fray Dámaso: "Mga salitang sinabi ng Panginoon sa bibig ni Esdras, aklat II, kabanata IX, bersikulo 20."

Tiningnan nang may pagkagulat ni Padre Sibyla ang mangangaral; namutla si Padre Manuel Martín at napalunok ng laway; higit na mahusay iyon kaysa sa kanya.

Napansin man ito ni Padre Dámaso o paos pa rin siya, ang totoo'y umubo siya nang ilang ulit habang ipinapatong ang dalawang kamay sa gilid ng banal na pulpito. Nasa ibabaw ng kanyang ulo ang Espiritu Santo, bagong pinta: puti, malinis, kulay-rosas ang maliliit na paa at ang tuka.

Fray Dámaso: "Inyong Ekselensiya (sa alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan]), kabanal-banalang mga pari, mga Kristiyano, mga kapatid kay Hesukristo!"

Dito siya huminto nang taimtim, muling iginala ang kanyang mga mata sa mga nakikinig, na ang pansin at katahimikan ay pumuno sa kanya ng kasiyahan.

Ang unang bahagi ng sermon ay dapat sa Kastila at ang isa pa'y sa Tagalog: loquebantur omnes linguas [magsasalita sila ng lahat ng wika].

Pagkatapos ng mga pagtawag at ng paghinto, iniunat niya nang maringal ang kanang kamay patungo sa altar habang itinutuon ang kanyang mga mata sa alcalde; pagkatapos ay dahan-dahan siyang naghalukipkip nang walang sinasabing kahit isang salita, ngunit mula sa katahimikang iyon ay bigla siyang kumilos: iniliyad niya ang kanyang ulo, itinuro ang pangunahing pintuan habang hinihiwa ang hangin gamit ang gilid ng kanyang kamay, nang may labis na puwersa, kaya't inakala ng mga sakristan na utos ang kumpas at isinara nila ang mga pintuan; nabalisa ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] at nag-alinlangan kung lalabas o mananatili, ngunit nagsimula na ang mangangaral na magsalita sa tinig na malakas, buo at matunog: tiyak na marunong sa medisina ang dating katiwala.

Fray Dámaso: "Maningning at makislap ang altar, maluwang ang pangunahing pintuan, ang hangin ang sasakyan ng banal na salita ng Diyos na bubukal sa aking bibig; pakinggan nga ninyo ito ng mga tainga ng kaluluwa at ng puso, upang ang mga salita ng Panginoon ay huwag mahulog sa batuhang lupa at kainin ng mga ibon ng Impiyerno, kundi kayo'y lumago at sumibol na gaya ng isang banal na binhi sa bukid ng ating kagalang-galang at serapikong Padre San Francisco. Kayo, mga dakilang makasalanan, mga bihag ng mga Moro ng kaluluwa, na namiminsala sa mga dagat ng buhay na walang hanggan sakay ng makapangyarihang mga sasakyang-dagat ng laman at ng mundo; kayo na pasan ang mga kadena ng kahalayan at kamunduhan at nagsasagwan sa mga galera ng impiyernong Satanas, masdan ninyo riyan, nang may magalang na pagsisisi, ang tumutubos sa mga kaluluwa mula sa pagkabihag sa demonyo, ang walang takot na Gedeon, ang magiting na David, ang matagumpay na Roldan ng Kristiyanismo, ang makalangit na guwardiya sibil, na higit na matapang kaysa sa lahat ng guwardiya sibil na pinagsama-sama, noon man at sa hinaharap"...—(Kumunot ang noo ng alférez),—"oo, Ginoong alférez, higit na matapang at makapangyarihan, na, kahit walang ibang baril kundi isang krus na kahoy, ay buong tapang na gumagapi sa walang hanggang tulisan ng kadiliman at sa lahat ng kampon ni Luzbel, at lilipulin sana silang lahat magpakailanman kung ang mga espiritu ay hindi walang kamatayan. Ang kahanga-hangang ito ng banal na paglikha, ang di-maisip na kababalaghang ito ay ang pinagpalang Diego de Alcalá, na, kung gagamit ako ng isang paghahambing, sapagkat ang mga paghahambing ay malaking tulong sa pag-unawa sa mga bagay na hindi maunawaan, gaya ng sabi ng isa, sinasabi ko nga na ang dakilang santong ito ay isang hamak na sundalo lamang, isang ranchero [tagapagluto ng pagkain ng mga sundalo] sa ating napakamakapangyarihang kompanya, na pinamumunuan mula sa langit ng ating serapikong Padre San Francisco, at na kinabibilangan ko bilang kabo o sarhento sa biyaya ng Diyos."

Ang mga magaspang na Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], gaya ng sabi ng tagapag-ulat, ay walang nahuli sa talatang iyon kundi ang mga salitang guwardiya sibil, tulisan, San Diego at San Francisco; napansin nila ang pagsimangot ng alférez at ang palabang kumpas ng mangangaral, at hinuha nilang pinagagalitan niya ang alférez dahil hindi nito tinutugis ang mga tulisan. Si San Diego at si San Francisco ang bahala roon, at mahusay pa, gaya ng pinatutunayan ng isang pintura na nasa kumbento sa Maynila, kung saan napigil ni San Francisco, sa pamamagitan lamang ng kanyang lubid, ang paglusob ng mga Tsino noong mga unang taon ng pagkatuklas. Kaya't hindi kakaunti ang galak ng mga deboto; nagpasalamat sila sa Diyos sa tulong na ito, at hindi nag-alinlangan na kapag nawala na ang mga tulisan, lilipulin din ni San Francisco ang mga guwardiya sibil. Kaya't lalo nilang pinag-ibayo ang pakikinig habang sinusundan si Padre Dámaso, na nagpatuloy:

Fray Dámaso: "Inyong Ekselensiya: Ang mga dakilang bagay ay laging dakilang bagay kahit sa tabi ng maliliit, at ang maliliit ay laging maliliit kahit sa tabi ng mga dakila. Ito ang sinasabi ng Kasaysayan, ngunit sapagkat ang Kasaysayan ay minsang tumatama sa pako at sandaang ulit sa bakal ng kabayo, palibhasa'y gawa ng tao, at ang tao ay nagkakamali: errarle es hominum¹, gaya ng sabi ni Cicero, ang may bibig ay nagkakamali, gaya ng sinasabi sa aking bayan, lumalabas na may mas malalalim na katotohanang hindi sinasabi ng Kasaysayan. Ang mga katotohanang ito, Inyong Ekselensiya, ay sinabi ng Banal na Espiritu sa kanyang kataas-taasang karunungan, na kailanma'y hindi naunawaan ng isip ng tao mula pa sa panahon nina Seneca at Aristoteles, ang mga relihiyosong pantas ng sinaunang panahon, hanggang sa ating makasalanang mga araw; at ang mga katotohanang ito ay ito: na hindi laging maliliit ang maliliit na bagay, kundi malalaki, hindi sa tabi ng maliliit, kundi sa tabi ng pinakamalalaki sa lupa at sa langit at sa hangin at sa mga ulap at sa mga tubig at sa kalawakan at sa buhay at sa kamatayan..."

Maestro: Amen!—sagot ng maestro ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden, at nag-antanda.

Sa pigurang ito ng retorika, na natutuhan niya sa isang dakilang mangangaral sa Maynila, nais ni Padre Dámaso na mamangha ang kanyang mga tagapakinig; at sa katunayan, ang kanyang Espiritu Santo, na natulala sa napakaraming katotohanan, ay kinailangan pa niyang kalabitin ng paa upang ipaalala rito ang tungkulin nito.

Espiritu Santo: Patente [hayag] sa inyong mga mata!—sabi ng Espiritu mula sa ibaba.

Fray Dámaso: "Patente sa inyong mga mata ang tiyak at matibay na patunay ng walang hanggang katotohanang pilosopikong ito! Patente ang araw na iyan ng mga kabanalan, at sinasabi kong araw at hindi buwan, sapagkat walang malaking merito na magningning ang buwan sa gabi: sa lupain ng mga bulag, ang may isang mata ang hari; sa gabi ay maaaring magningning ang isang ilaw, isang maliit na bituin: ang pinakamalaking merito ay ang makapagningning kahit sa katanghalian gaya ng ginagawa ng araw: ganyan nagniningning ang kapatid na Diego kahit sa gitna ng pinakadakilang mga santo. Narito, patente sa inyong mga mata, sa inyong lapastangang kawalan ng pananampalataya, ang obra maestra ng Kataas-taasan upang lituhin ang mga dakila sa lupa; oo, mga kapatid ko, patente, patente sa lahat, patente!"

Isang lalaki ang tumayo, maputla at nanginginig, at nagtago sa isang kumpisalan. Isa siyang nagtitinda ng alak na naiidlip, at napanaginipan niyang hinihingi sa kanya ng mga carabinero [mga bantay ng buwis at adwana] ang patente [lisensiya sa pagtitinda] na wala siya. Sinasabing hindi na siya lumabas sa kanyang pinagtataguan habang tumatagal ang sermon.

Fray Dámaso: "Mapagpakumbaba at taimtim na santo, ang iyong krus na kahoy"—(ang hawak ng imahe ay pilak),—"ang iyong abang abito ay nagbibigay-dangal sa dakilang Francisco, na kami ang kanyang mga anak at tagatulad! Kami ang nagpapalaganap ng iyong banal na lahi sa buong mundo, sa lahat ng sulok, sa mga lungsod, sa mga bayan, nang hindi itinatangi ang puti sa itim"—(napigil ng alcalde ang kanyang hininga)—"habang nagtitiis ng mga pag-aayuno at mga martiryo, ang iyong banal na lahi ng pananampalataya at relihiyon na armado"—(Ah! nakahinga ang alcalde)—"na nagpapanatili sa mundo sa timbang at pumipigil dito na mahulog sa bangin ng kapahamakan."

Unti-unting naghihikab ang mga nakikinig, pati na si Kapitan Tiago. Hindi nakikinig si María Clara sa sermon; alam niyang malapit si Ibarra at siya ang iniisip niya habang pinagmamasdan, habang nagpapaypay, ang toro ng isa sa mga ebanghelista, na sa lahat ng anyo ay mukhang isang maliit na kalabaw.

Fray Dámaso: "Dapat nating lahat na masaulo ang Banal na Kasulatan, ang buhay ng mga santo, at sa gayon ay hindi ko na kailangang mangaral sa inyo, mga makasalanan; dapat ninyong malaman ang mga bagay na kasinghalaga at kasingkailangan ng Ama Namin, bagaman marami sa inyo ang nakalimot na rito, at namumuhay na gaya ng mga Protestante o mga erehe, na hindi gumagalang sa mga ministro ng Diyos, gaya ng mga Tsino; ngunit mapapahamak kayo, lalong masama para sa inyo, mga isinumpa!"

Carlos: Aba cosa ese pale Lámaso², ese [Ano ba naman iyang Padre Dámasong iyan]!—bulong ng Tsinong si Carlos habang galit na nakatingin sa mangangaral, na patuloy na nagsasalita nang walang handa at nagpapakawala ng sunod-sunod na mga pagtuligsa at mga sumpa.

Fray Dámaso: "Mamamatay kayo nang hindi nagsisisi hanggang sa huli, lahi ng mga erehe! Pinarurusahan na kayo ng Diyos dito pa lamang sa lupa ng mga bilangguan at mga piitan! Ang mga pamilya, ang mga babae ay dapat lumayo sa inyo, ang mga namamahala ay dapat bitayin kayong lahat upang hindi kumalat ang binhi ni Satanas sa bayan ng Panginoon!... Kung may isang masamang bahagi ng katawan kayong nag-uudyok sa inyo sa kasalanan, putulin ninyo ito, itapon ninyo sa apoy...!"

Nerbiyoso na si Fray Dámaso; nakalimutan na niya ang kanyang sermon at ang kanyang retorika.

Isang Estudyante: Naririnig mo?—tanong ng isang binatang estudyante mula sa Maynila sa kanyang kasama;—puputulin mo ba ang sa iyo?

Kasamang Estudyante: Ano ka! Siya muna ang gumawa!—sagot ng isa, habang itinuturo ang mangangaral.

Nabalisa si Ibarra: tumingin siya sa kanyang paligid na naghahanap ng anumang sulok, ngunit puno ang buong simbahan. Walang naririnig o nakikita si María Clara, na sinusuri ang larawan ng mga pinagpalang kaluluwa sa Purgatoryo, mga kaluluwang anyong mga lalaki at babaeng hubo't hubad, may mga mitra, sombrero ng kardinal o belo, nag-iihaw sa apoy at kumakapit sa lubid ni San Francisco, na hindi napapatid sa kabila ng napakabigat na pasan.

Ang prayleng Espiritu Santo, dahil sa biglaang pananalitang iyon, ay nawala sa takbo ng sermon at nakalaktaw ng tatlong mahahabang talata, kaya't mali ang naibulong niya kay Padre Dámaso, na humihingal na nagpapahinga mula sa kanyang pagtuligsa.

Fray Dámaso: "Sino sa inyo, mga makasalanang nakikinig sa akin, ang didila sa mga sugat ng isang dukha at gusgusing pulubi? Sino? Sumagot siya at magtaas ng kamay! Wala! Alam ko na iyan: tanging isang santong gaya ni Diego de Alcalá ang makagagawa niyon; dinilaan niya ang lahat ng bulok, habang sinasabi sa isang nagulat na kapatid: Ganito ginagamot ang maysakit na ito! O pag-ibig na Kristiyano! O kabanalang walang katulad! O kabutihan ng mga kabutihan! O huwarang hindi matutularan! O agimat na walang dungis!..."

At nagpatuloy siya sa isang mahabang hanay ng mga padamdam, habang idinidipa ang mga braso, itinataas at ibinababa ang mga ito na para bang ibig niyang lumipad o bumugaw ng mga ibon.

Fray Dámaso: "Bago mamatay ay nagsalita siya ng Latin nang hindi marunong ng Latin. Mamangha kayo, mga makasalanan! Kayo, kahit pinag-aaralan ninyo ito at pinapalo pa kayo dahil dito, ay hindi makapagsasalita ng Latin; mamamatay kayo nang hindi ito natututuhan! Ang pagsasalita ng Latin ay isang biyaya ng Diyos, kaya't nagsasalita ng Latin ang simbahan. Ako rin ay nagsasalita ng Latin! Ano? Ipagkakait ba ng Diyos ang aliw na ito sa kanyang mahal na Diego? Maaari ba siyang mamatay, mapababayaan ba Niya siyang mamatay nang hindi nagsasalita ng Latin? Imposible! Hindi magiging makatarungan ang Diyos, hindi siya magiging Diyos! Nagsalita nga siya ng Latin, at pinatototohanan ito ng mga may-akda ng panahong iyon."

At tinapos niya ang kanyang exordio [pambungad ng sermon] sa bahaging pinakapinaghirapan niya at kinopya niya mula sa isang dakilang manunulat, si Sinibaldo de Más.

Fray Dámaso: "Binabati nga kita, bantog na Diego, karangalan ng aming korporasyon. Ikaw ay huwaran ng mga kabutihan, mababang-loob na may dangal, mapagpakumbaba na may pagkamaharlika, masunurin na may katatagan, mapagtimpi na may ambisyon, kaaway na may katapatan, mahabagin na may pagpapatawad, relihiyoso na may maselang budhi, mananampalataya na may debosyon, mapaniwalain na may kamusmusan, malinis na may pag-ibig, tahimik na may lihim, matiisin na may pasensiya, matapang na may takot, mapagpigil na may kalayawan, mapangahas na may tibay ng pasya, masunurin na may pagpapasakop, mahiyain na may pagpapahalaga sa dangal, maingat sa iyong mga kapakanan na may pagkamapagbigay, bihasa na may kakayahan, pormal na may kagandahang-asal, tuso na may talas ng isip, maawain na may habag, mahinhin na may hiya, mapaghiganti na may tapang, dukha dahil sa kasipagan na may pagtanggap sa kapalaran, bulagsak na may pagtitipid, masipag na may kapabayaan, matipid na may pagkabukas-palad, walang-malay na may talas ng pag-unawa, tagapagbago na may paninindigan, walang pakialam na may pananabik na matuto. Nilalang ka ng Diyos upang madama ang mga pagkahibang ng pag-ibig na platoniko...! Tulungan mo akong awitin ang iyong mga kadakilaan at ang iyong pangalan nang higit na mataas kaysa sa mga bituin at higit na maliwanag kaysa sa araw mismo na umiikot sa iyong paanan! Tulungan ninyo ako, kayo; hingin ninyo sa Diyos ang sapat na inspirasyon sa pagdarasal ng Aba Ginoong Maria."

Lumuhod ang lahat, at umalingawngaw ang isang bulungan na parang ugong ng sanlibong bangaw. Hirap na iniluhod ng alcalde ang isang tuhod, umiiling na naiinis; maputla at nagsisisi ang alférez.

Isang Estudyante: Sa demonyo na ang kurang iyan!—bulong ng isa sa dalawang binatang galing sa Maynila.

Kasamang Estudyante: Tumahimik ka!—sagot ng isa pa,—baka marinig tayo ng kanyang asawa...

Samantala, si Padre Dámaso, sa halip na magdasal ng Aba Ginoong Maria, ay pinagagalitan ang kanyang Espiritu Santo dahil lumaktaw ito ng tatlo sa kanyang pinakamahuhusay na talata, at kumakain ng dalawang merengue [matamis na gawa sa binating puti ng itlog at asukal] at umiinom ng isang baso ng Málaga, nakatitiyak na makatatagpo siya roon ng higit na inspirasyon kaysa sa lahat ng mga Espiritu Santo, kahoy man na anyong kalapati o laman man na nasa anyo ng isang prayleng wala sa sarili. Magsisimula na siya sa sermong Tagalog.

Binatukan na naman ng matandang deboto ang kanyang apo, na nagising na masama ang loob at nagtanong:

Apo: Oras na ba para umiyak?

Lola: Hindi pa, pero huwag kang matulog, isinumpa!—sagot ng mabait na lola.

Sa ikalawang bahagi ng sermon, ang sa Tagalog, wala kaming hawak kundi ilang maiikling tala. Nagsasalita si Padre Dámaso nang walang handa sa wikang ito, hindi dahil mas bihasa siya rito, kundi dahil, sa pag-aakalang mangmang sa retorika ang mga Pilipino sa lalawigan, hindi siya natatakot magkamali sa harap nila. Iba na ang usapan sa mga Kastila: nakarinig siya tungkol sa mga tuntunin ng oratorya, at sa kanyang mga tagapakinig ay maaaring may isang nakatuntong sa paaralan, marahil ang ginoong alcalde mayor; kaya't isinusulat niya ang kanyang mga sermon, iwinawasto, pinakikinis, at pagkatapos ay kinakabisado at sinasanay mga dalawang araw bago ito ibigay.

Balita na walang sinuman sa mga naroroon ang nakaunawa sa kabuuan ng sermon: ganoon kapurol ang kanilang pag-iisip at napakalalim ng mangangaral, gaya ng sabi ni hermana Rufa; kaya't naghintay nang walang saysay ang mga tagapakinig ng pagkakataong makaiyak, at ang isinumpang apo ng matandang beata [babaeng labis na relihiyoso] ay muling nakatulog.

Gayunman, mas maraming ibinunga ang bahaging ito kaysa sa una, kahit man lamang para sa ilang tagapakinig, gaya ng makikita natin sa dakong huli.

Nagsimula siya sa isang Maná capatir con cristiano [Mga kapatid ko kay Hesukristo], na sinundan ng isang buhos ng mga pariralang hindi maisasalin; nagsalita siya tungkol sa kaluluwa, sa Impiyerno, sa mahal na santo pintakasi [kagalang-galang na santong patron], sa mga makasalanang Indio at sa mga banal na Padreng Pransiskano.

Isang Estudyante: Menche [Naku]!—sabi ng isa sa mga walang-galang na taga-Maynila sa kanyang kasama;—Griyego iyan para sa akin; aalis na ako.

At nang makitang sarado ang mga pinto, lumabas siya sa sakristiya, na labis na ikinaeskandalo ng mga tao at ng mangangaral, na namutla at huminto sa kalagitnaan ng kanyang pangungusap; may ilang naghintay ng isang marahas na pagtuligsa, ngunit nakuntento na lamang si Padre Dámaso na sundan siya ng tingin, at ipinagpatuloy ang kanyang sermon.

Bumuhos ang mga sumpa laban sa panahon, laban sa kawalan ng paggalang, sa sumisibol na kawalan ng relihiyon. Tila ito ang kanyang kalakasan, sapagkat mukha siyang may inspirasyon at nagsasalita nang may lakas at linaw. Nagsalita siya tungkol sa mga makasalanang hindi nangungumpisal, na namamatay sa mga bilangguan nang walang sakramento, tungkol sa mga pamilyang isinumpa, sa mga palalo at mayabang na mesticillo [hamak na mestizo], sa mga binatang nagmamarunong, mga filosofillo o pilosopillo [hamak na pilosopo], mga abogadillo [hamak na abogado], mga estudiantillo [hamak na estudyante], atbp. Kilala ang kaugalian ng marami kapag gusto nilang kutyain ang kanilang mga kaaway: ikinakabit nila sa lahat ang hulaping illo, sapagkat tila wala nang ibang maibigay ang kanilang bungo, at tuwang-tuwa na sila.

Naririnig ni Ibarra ang lahat at nauunawaan niya ang mga parinig. Habang nananatiling tila panatag, hinahanap ng kanyang mga mata ang Diyos at ang mga may kapangyarihan, ngunit walang naroon kundi mga imahe ng mga santo, at naiidlip ang alcalde.

Samantala, unti-unting tumataas ang sigla ng mangangaral. Nagsalita siya tungkol sa mga lumang panahon kung kailan ang bawat Pilipino, kapag nakasalubong ng isang pari, ay nagpupugay ng sombrero, iniluluhod sa lupa ang isang tuhod at hinahalikan ang kamay nito.

Fray Dámaso: "Ngunit ngayon—dagdag niya—tinatanggal lang ninyo ang salakot o ang sombrerong castorillo [murang telang kahawig ng pelus], na isinusuot ninyo nang patagilid sa inyong ulo upang hindi magulo ang inyong buhok! Nakukuntento na kayong sabihing: magandang araw, among [ginoo]!, at may mga palalong estudiantillo na kakaunti ang alam na Latin, na dahil nakapag-aral sa Maynila o sa Europa, ay inaakalang may karapatan silang kamayan kami sa halip na halikan ang aming kamay... Ah! malapit nang dumating ang araw ng paghuhukom, magugunaw ang mundo, maraming santo ang nagpropesiya nito! uulan ng apoy, bato at abo upang parusahan ang ating kapalaluan!"

At hinihikayat niya ang bayan na huwag tularan ang mga barbarong iyon, kundi layuan at kamuhian sila, sapagkat sila'y mga excomulgado [itiniwalag sa Simbahan].

Fray Dámaso: "Pakinggan ninyo ang sinasabi ng mga banal na Konsilyo!—sigaw niya.—Kapag nakasalubong ng isang Indio ang isang kura sa daan, iyuyuko niya ang ulo at iaalok ang kanyang leeg upang doon sumandal ang among; kung kapwa nakakabayo ang kura at ang Indio, titigil ang Indio at magalang na mag-aalis ng salakot o sombrero; at sa wakas, kung nakakabayo ang Indio at naglalakad ang kura, bababa ang Indio sa kabayo at hindi muling sasakay hangga't hindi sinasabi sa kanya ng kura: Sulong [Sige, umalis ka na]! o hangga't hindi pa ito nakalalayo nang husto. Ito ang sinasabi ng mga banal na Konsilyo, at ang hindi susunod ay excomulgado."

Magsasaka: At paano kapag nakasakay sa kalabaw?—tanong ng isang maselan na magsasaka sa kanyang kapitbahay.

Kapitbahay: Kung gayon... magpatuloy ka!—sagot nito, na isang casuista [bihasa sa pagtimbang ng mga usapin ng budhi].

Ngunit sa kabila ng mga sigaw at kumpas ng mangangaral, marami ang nakatulog o nalibang sa iba, sapagkat ang mga sermong iyon ay ang dati at ang sa lahat: walang saysay na sinubukan ng ilang debota na magbuntong-hininga at umiyak-iyak sa mga kasalanan ng mga di-maka-Diyos; napilitan silang itigil ang kanilang balak dahil walang sumasabay. Ibang-iba naman ang iniisip ni hermana Putê. Isang lalaking nakaupo sa kanyang tabi ang lubhang nakatulog, kaya't bumagsak ito sa kanya at nagusot ang kanyang abito: dinampot ng mabait na matanda ang kanyang bakya at sinimulan itong gisingin sa pamamagitan ng mga palo, habang sumisigaw:

Hermana Putê: Ay! alis, barbaro, hayop, demonyo, kalabaw, aso, isinumpa!

Nagkagulo, gaya ng inaasahan. Huminto ang mangangaral at tumaas ang kanyang kilay, nagulat sa ganoon kalaking eskandalo. Nilunod ng galit ang salita sa kanyang lalamunan at ang tanging nagawa niya'y umatungal, habang pinupukpok ng kanyang mga kamao ang pulpito. Nagkabisa ito: binitiwan ng matanda ang bakya nang bubulong-bulong, at, matapos mag-antanda nang paulit-ulit, ay taimtim na lumuhod.

Fray Dámaso: "Aaah! aaah!—sa wakas ay naibulalas ng galit na pari, habang naghahalukipkip at umiiling; para rito ba ako nangangaral dito buong umaga, mga barbaro! Dito, sa bahay ng Diyos, nag-aaway kayo at nagsasalita ng masasama, mga walang-hiya! Aaaaah! wala na kayong iginagalang!... Ito ang bunga ng kahalayan at kawalan ng pagpipigil ng panahong ito! Sinasabi ko na nga ba, aaah!

At tungkol sa paksang ito siya nagpatuloy sa pangangaral nang kalahating oras. Naghihilik ang alcalde, at napapatango sa antok si María Clara: hindi na makayanan ng kawawang bata ang antok, palibhasa'y wala nang larawan o imaheng masusuri o mapaglilibangan. Hindi na tinatablan si Ibarra ng mga salita, ni ng mga parinig; ang iniisip niya ngayon ay isang munting bahay sa tuktok ng isang bundok, at nakikita niya si María Clara sa isang hardin. Hayaang gumapang ang mga tao sa ilalim ng lambak, sa kanilang mga kahabag-habag na bayan!

Dalawang ulit nang ipinatugtog ni Padre Salví ang kampanilya, ngunit para lamang itong pagdaragdag ng gatong sa apoy: matigas ang ulo ni Fray Dámaso at lalo pa niyang pinahaba ang sermon. Kinakagat ni Fray Sibyla ang kanyang mga labi at paulit-ulit na inaayos ang kanyang salamin sa mata na yari sa batong kristal at nakakuwadro sa ginto: si Fray Manuel Martín lamang ang tila nakikinig nang may kasiyahan, sapagkat nakangiti siya.

Sa wakas, sinabi ng Diyos na tama na: napagod ang tagapagsalita at bumaba mula sa pulpito.

Lumuhod ang lahat upang magpasalamat sa Diyos. Kinusot ng alcalde ang kanyang mga mata, iniunat ang isang braso na parang nag-iinat, at nagpakawala ng isang malalim na ah! habang naghihikab.

Nagpatuloy ang misa.

Nang, sa pagkanta nina Balbino at Chananay ng Incarnatus est [at nagkatawang-tao], lumuhod ang lahat at yumuko ang ulo ng mga pari, isang lalaki ang bumulong sa tainga ni Ibarra:

Isang Lalaki: "Sa seremonya ng pagbabasbas, huwag kayong lalayo sa kura, huwag kayong bababa sa hukay, huwag kayong lalapit sa bato; nakataya roon ang inyong buhay!"

Nakita ni Ibarra si Elías, na, pagkasabi nito, ay naglaho sa gitna ng karamihan.