Kabanata XXVIII Mga Sulat

Dahil walang nangyaring mahalaga sa ating mga tauhan, ni sa gabi ng bisperas ni sa sumunod na araw, malugod sana kaming lalaktaw na sa huling araw, kung hindi namin iniisip na baka may ilang banyagang mambabasa na nais malaman kung paano ipinagdiriwang ng mga Pilipino ang kanilang mga pista. Kaya kokopyahin namin nang eksakto ang ilang liham, isa rito ang sa tagapagbalita ng isang seryoso at kilalang pahayagan sa Maynila, na kagalang-galang dahil sa tono at mataas na kahigpitan nito. Itatama na ng aming mga mambabasa ang ilang bahagya at likas na kamalian.

Ang kagalang-galang na tagapagbalita ng marangal na pahayagan ay sumulat nang ganito:

"Ginoong Direktor...

"Aking iginagalang na kaibigan: Hindi ko pa kailanman nasaksihan, at hindi ko inaasahang makikita sa mga probinsya, ang isang relihiyosong pistang kasing solemne, marangya, at nakaaantig ng ipinagdiriwang sa bayang ito ng mga Lubhang Kagalang-galang at banal na mga Padreng Pransiskano.

"Napakarami ng mga dumalo; dito ko naranasan ang kaligayahang mabati ang halos lahat ng mga Kastilang naninirahan sa probinsyang ito, ang tatlong Kagalang-galang na Padreng Agustino mula sa Probinsya ng Batangas, ang dalawang Kagalang-galang na Padreng Dominikano, isa sa kanila ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla, na dumating upang parangalan ng kanyang presensya ang bayang ito, bagay na hindi dapat kalimutan kailanman ng mga karapat-dapat na mamamayan nito. Nakita ko rin ang napakaraming pangunahing tao mula sa Cavite, Pampanga, ang maraming mayayaman mula sa Maynila, at maraming banda ng musika, kabilang ang napakapinong banda ng Pagsanghan, na pag-aari ng escribano [notaryo ng hukuman] na si Don Miguel Guevara, at napakaraming Tsino at Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo], na, dahil sa kuryosidad na katangian ng una at sa relihiyosidad ng huli, ay sabik na naghihintay sa araw ng pagdiriwang ng solemneng pista, upang manood ng palabas na komiko-mimiko-liriko-koreograpiko-dramatiko, na para rito ay nagtayo ng isang malaki at maluwang na entablado sa gitna ng plaza.

"Alas-nuwebe ng gabi ng ikasampu, bisperas ng pista, matapos ang masaganang hapunang inihandog sa amin ng Hermano Mayor [tagapangasiwa at tagagastos ng pista], napukaw ang pansin naming lahat na mga Kastila at mga prayleng nasa kumbento ng tugtog ng dalawang banda ng musika na, kasabay ng siksikang karamihan ng tao at ng ingay ng mga kuwitis at bomba, at pinangungunahan ng mga pangunahing tao ng bayan, ay papunta sa kumbento upang sunduin kami at ihatid sa lugar na inihanda at itinalaga para sa amin upang mapanood ang palabas.

"Kinailangan naming pagbigyan ang gayong magalang na alok, kahit mas gusto ko sanang magpahinga sa mga bisig ni Morpheus at bigyan ng kaaya-ayang pahinga ang nananakit kong mga kasu-kasuan, salamat sa mga pag-alog ng sasakyang ibinigay sa amin ng gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan] ng bayan ng B.

"Bumaba nga kami at hinanap ang aming mga kasamang naghahapunan sa bahay na pag-aari rito ng banal at mayamang si Don Santiago de los Santos. Ang kura ng bayan, ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Bernardo Salví, at ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso Verdolagas, na dahil sa natatanging biyaya ng Kataas-taasan ay magaling na mula sa karamdamang idinulot sa kanya ng isang lapastangang kamay, kasama ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla at ang banal na kura ng Tanauan, kasama ang iba pang mga Kastila, ay mga panauhin sa bahay ng Pilipinong Creso. Doon ay nagkaroon kami ng kaligayahang hangaan, hindi lamang ang karangyaan at magandang panlasa ng mga may-ari ng bahay, na hindi karaniwan sa mga katutubo, kundi pati na rin ang marikit, napakaganda at mayamang tagapagmana, na nagpakitang siya ay isang ganap na alagad ni Santa Cecilia sa pagtugtog sa kanyang eleganteng piyano ng pinakamahuhusay na komposisyong Aleman at Italyano, nang may husay na nagpaalala sa akin kay Gálvez. Sayang at ang gayon kaperpektong binibini ay labis na mahinhin at itinatago ang kanyang mga katangian sa lipunang walang ibang inilalaan sa kanya kundi paghanga. Hindi ko dapat kalimutan na sa bahay ng aming punong-abala ay pinainom kami ng champagne [bumubulang alak] at mga pinong alak, nang may kasaganaan at karangyaang katangian ng kilalang kapitalista.

"Dumalo kami sa palabas. Kilala na ninyo ang aming mga artistang sina Ratia, Carvajal, at Fernández; ang kanilang mga biro ay kami lamang ang nakaunawa, sapagkat ang uring hindi edukado ay walang naintindihan kahit katiting. Sina Chananay at Balbino, mahusay, kahit medyo paos: minsang pumiyok ang huli, ngunit sa kabuuan at sa mabuting hangarin ay kahanga-hanga. Nagustuhan nang husto ng mga Indio, lalo na ng gobernadorcillo, ang komedyang Tagalog: nagkukuskos ng mga kamay ang huli at sinabi sa amin na sayang at hindi nila pinalaban ang prinsesa sa higanteng dumukot sa kanya, na sa palagay niya ay lalo sanang naging kamangha-mangha, at lalo pa kung ang higante ay hindi masusugatan kahit saan maliban sa pusod, tulad ng isang Ferragús na binabanggit sa kasaysayan ng Labindalawang Pares. Ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso, sa kabutihang-loob na katangian niya, ay sumang-ayon sa opinyon ng gobernadorcillo at idinagdag na sa gayong kaso, ang prinsesa na ang gagawa ng paraan upang matuklasan ang pusod ng higante at bigyan ito ng huling dagok.

"Hindi ko na kailangang sabihin sa inyo na sa buong palabas ay hindi pinayagan ng kagandahang-loob ng Pilipinong Rothschildt na may magkulang: sorbetes, limonadang gaseosa, mga pampalamig, mga matamis, mga alak, at iba pa, atbp., ay dumaloy nang sagana sa aming lahat na naroon. Napansin nang husto at may dahilan ang pagkawala ng kilala at edukadong binatang si Don Juan Crisóstomo Ibarra na, tulad ng alam ninyo, ay mamumuno bukas sa pagbabasbas ng unang bato ng malaking monumentong buong-kawanggawa niyang ipinatatayo. Ang karapat-dapat na inapong ito ng mga Pelayo at Elcano (sapagkat, ayon sa aking nalaman, isa sa kanyang mga lolo sa ama ay mula sa ating magigiting at marangal na mga probinsya sa Hilaga, marahil isa sa mga unang kasama ni Magallanes o Legaspi) ay hindi rin nagpakita sa natitirang bahagi ng araw, dahil sa isang bahagyang karamdaman. Ang kanyang pangalan ay nasa bibig ng lahat at binibigkas lamang nang may mga papuring hindi maaaring hindi magdulot ng karangalan sa Espanya at sa mga tunay na Kastilang tulad namin, na hindi kailanman ikinakaila ang aming dugo, gaano man ito kahalo.

"Ngayong umaga, ika-11, nasaksihan namin ang isang lubhang nakaaantig na tanawin. Ang araw na ito, tulad ng alam ng lahat, ay pista ng Birhen ng Kapayapaan, at ipinagdiriwang ito ng mga Kapatid ng Santo Rosaryo. Bukas naman ang pista ng Patron na si San Diego, at pangunahing nakikilahok dito ang mga Kapatid ng Kagalang-galang na Ikatlong Orden. Sa pagitan ng dalawang korporasyong ito ay may isang banal na tunggalian sa paglilingkod sa Diyos, at ang kabanalang ito ay umaabot hanggang sa punto ng pagdudulot ng mga banal na alitan sa pagitan nila, tulad ng nangyari kamakailan dahil sa pag-aagawan sa dakilang mangangaral na kinikilala ang katanyagan, ang maraming beses nang nabanggit na Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Dámaso, na bukas ay aakyat sa luklukan ng Espiritu Santo sa pamamagitan ng isang sermong, ayon sa paniniwala ng lahat, ay magiging isang pangyayaring relihiyoso at pampanitikan.

"Kaya, tulad ng sinasabi namin, nasaksihan namin ang isang lubhang kapupulutan ng aral at nakaaantig na tanawin. Anim na batang relihiyoso, tatlong magmimisa at ang tatlo pa bilang mga sakristan, ang lumabas mula sa sakristiya, at, nang nakapatirapa sila sa harap ng altar, inawit ng nagmimisa, na walang iba kundi ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Hernando de la Sibyla, ang Surge Dómine [Bumangon Ka, Panginoon], na siyang simula ng prusisyon sa paligid ng simbahan, sa napakagandang tinig at relihiyosong pagkataimtim na kinikilala ng lahat at nagpapakarapat-dapat sa kanya sa paghanga ng lahat. Pagkatapos ng Surge Dómine, sinimulan ang prusisyon ng gobernadorcillo, na nakasuot ng frac [pormal na amerikanang may buntot], dala ang watawat ng prusisyon, kasunod ang apat na sakristan na may mga insensaryo. Kasunod nila ang mga pilak na kandelero ng prusisyon, ang mga opisyal ng munisipyo, ang mga magagandang imaheng nakadamit ng seda at ginto, na kumakatawan kay Santo Domingo, kay San Diego, at sa Birhen ng Kapayapaan na may napakagandang bughaw na manto na may mga palamuting pilak na ginintuan, regalo ng banal na dating gobernadorcillo, na lubhang karapat-dapat tularan at hindi kailanman sapat na mabanggit, si Don Santiago de los Santos. Ang lahat ng mga imaheng ito ay nakasakay sa mga karosang pilak. Kasunod ng Ina ng Diyos ay kaming mga Kastila at ang iba pang mga relihiyoso: ang nagmimisa ay nasa ilalim ng isang palyong dala ng mga kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis], at isinara ang prusisyon ng kapuri-puring pangkat ng guwardiya sibil. Sa tingin ko ay hindi na kailangang sabihin na napakaraming Indio ang bumubuo ng dalawang hanay ng prusisyon, na buong-kabanalang may dalang mga nakasinding kandila. Tumutugtog ang musika ng mga relihiyosong martsa; paulit-ulit na sumasaludo ang mga bomba at mga gulong ng apoy. Kahanga-hangang makita ang kahinhinan at taimtim na sigasig na pinupukaw ng mga gawaing ito sa puso ng mga mananampalataya, ang dalisay at dakilang pananampalatayang ipinahahayag nila sa Birhen ng Kapayapaan, ang solemnidad at masidhing debosyon sa pagdiriwang namin ng ganitong mga solemnidad, kaming nagkaroon ng kaligayahang isilang sa ilalim ng sagrado at walang bahid na bandila ng Espanya.

"Natapos ang prusisyon, nagsimula ang misa na isinagawa ng orkestra at mga artista ng teatro. Pagkatapos ng Ebanghelyo, umakyat sa pulpito ang Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Manuel Martín, isang Agustino na dumating mula sa probinsya ng Batangas, na nagpatulala at nagpabitin sa kanyang mga salita sa lahat ng nakikinig, lalo na sa mga Kastila, sa panimulang bahagi na nasa wikang Kastila, na binigkas niya nang buong tapang at sa mga pariralang napakadaling dumaloy at napakaangkop, na pumuno sa aming mga puso ng sigasig at sigla. Ang salitang ito nga ang dapat ibigay sa nadarama, o nadarama namin, kapag ang pinag-uusapan ay ang Birhen at ang ating minamahal na Espanya, at higit sa lahat kapag maisisingit sa teksto, yamang pumapayag ang paksa, ang mga ideya ng isang prinsipe ng Simbahan, si Ginoong Monescillo¹, na tiyak na siya ring mga ideya ng lahat ng Kastila.

"Natapos ang misa, umakyat kaming lahat sa kumbento kasama ang mga pangunahing tao ng bayan at iba pang mga taong may kahalagahan, kung saan sila ay inasikaso nang napakabuti nang may kapinuhan, pagkamaasikaso, at kagalantehang katangian ng Lubhang Kagalang-galang na Padre Fray Salví, na nag-alok sa kanila ng mga tabako at isang masaganang meryendang inihanda ng Hermano Mayor sa silong ng kumbento, para sa lahat ng nangangailangang patahimikin ang hinaing ng kanilang sikmura.

"Sa buong araw ay walang kulang upang gawing masaya ang pista at upang mapanatili ang kasiglahang katangian ng mga Kastila, na sa mga ganitong okasyon ay hindi mapigilan, na nagpapakita, kung minsan sa mga kanta o sayaw, kung minsan sa iba pang mga simple at masasayang libangan, na sila ay may marangal at matibay na puso, na hindi sila naigugupo ng mga dalamhati at sapat nang magtipon sa isang lugar ang tatlong Kastila upang lumayas doon ang lungkot at ligalig. Kaya nag-alay ng pagsamba kay Terpsícore sa maraming bahay, ngunit higit sa lahat sa bahay ng edukadong milyonaryong Pilipino, kung saan kami lahat ay inanyayahang kumain. Hindi ko na kailangang sabihin sa inyo na ang piging, na masagana at marangyang inihain, ay naging ikalawang edisyon ng kasalan sa Caná o ni Camacho, iwinasto at dinagdagan. Habang tinatamasa namin ang mga sarap ng bucólica [biro para sa pagkain] na pinamamahalaan ng isang kusinero mula sa La Campana, tumutugtog ang orkestra ng magagandang himig. Ang napakagandang binibini ng bahay ay nakasuot ng damit na mestiza [pambabaeng kasuotan ng panahong iyon] at ng isang kaskada ng mga brilyante, at siya, tulad ng dati, ang reyna ng pista. Lahat kami ay nanghinayang sa kaibuturan ng aming kaluluwa na ang bahagyang pagkatapilok ng kanyang magandang paa ang nag-alis sa kanya ng mga kasiyahan ng sayaw, sapagkat kung huhusgahan batay sa ipinakikita ng kanyang kahusayan sa lahat ng bagay, ang binibining de los Santos ay tiyak na sumasayaw na tulad ng isang silfide.

"Dumating ngayong hapon ang alcalde [Kastilang gobernador ng lalawigan] ng probinsya upang gawing mas solemne sa kanyang presensya ang seremonya bukas. Ikinalungkot niya ang karamdaman ng kilalang may-aring si Ginoong Ibarra, na, salamat sa Diyos, ayon sa sinabi sa amin, ay mabuti-buti na.

"Ngayong gabi ay nagkaroon ng solemneng prusisyon, ngunit ikukuwento ko ito sa inyo sa aking liham bukas, sapagkat, bukod sa mga bombang nagpatuliro sa akin at halos nagpabingi, pagod na pagod ako at halos bumagsak na sa antok. Kaya, habang nagpapalakas ako sa mga bisig ni Morpheus, o sa madaling salita, sa katre ng kumbento, binabati ko kayo, aking iginagalang na kaibigan, ng magandang gabi, at hanggang bukas, na siyang magiging dakilang araw.

Ang inyong lubos na nagmamahal na kaibigan, na humahalik sa inyong kamay.

"San Diego, 11 ng Nobyembre.

Ang tagapagbalita."

Ito ang isinulat ng mabuting tagapagbalita. Tingnan natin ngayon kung ano ang isinulat ni Kapitan Martín sa kanyang kaibigang si Luis Chiquito:

"Mahal kong Choy: Dali-dali kang pumarito kung maaari, sapagkat napakasaya ng pista; isipin mo, halos maubos na ang bangka ni Kapitan Joaquín: tatlong beses nang nadoble ni Kapitan Tiago ang taya niya, at tatlong beses na sa puerta [unang bunot ng baraha sa monte], kaya lalong lumiliit sa tuwa si Kabesang Manuel, ang may-ari ng bahay. Nabasag ni Padre Dámaso sa isang suntok ang isang lampara dahil hanggang ngayon ay hindi pa siya nananalo kahit sa isang baraha; natalo ng konsul sa kanyang mga manok at sa bangka ang lahat ng napanalunan niya sa amin sa pista ng Biñan at sa pista ng Pilar ng Santa Cruz.

"Inaasahan naming dadalhin sa amin ni Kapitan Tiago ang kanyang magiging manugang, ang mayamang tagapagmana ni Don Rafael, ngunit tila nais niyang tularan ang kanyang ama, sapagkat hindi man lamang siya nagpakita. Sayang! Mukhang hindi siya kailanman magiging kapaki-pakinabang.

"Ang Tsinong si Carlos ay kumikita ng malaking kayamanan sa liam-pó [larong Tsino]; hinala ko'y may itinatago siya, marahil isang magneto: palagi siyang dumaraing ng sakit ng ulo kaya may benda ang kanyang ulo, at kapag dahan-dahang humihinto ang dais ng liam-pó, saka siya yumuyuko na halos sumayad dito, na parang nais niya itong pagmasdang mabuti. Kahina-hinala sa akin ito, sapagkat alam ko ang iba pang katulad na kuwento.

"Paalam, Choy; mabuti ang lagay ng aking mga manok, at masaya at naglilibang ang aking asawa.

"Ang iyong kaibigan,

Martín Aristorenas."

Si Ibarra ay nakatanggap din ng isang maliit at mabangong liham, na ibinigay sa kanya ni Andeng, ang kapatid sa gatas ni María Clara, noong gabi ng unang araw ng pista. Ang liham ay nagsasabi:

"Crisóstomo: Mahigit isang araw ka nang hindi nagpapakita; narinig kong medyo may sakit ka, nagdasal ako para sa iyo at nagsindi ng dalawang kandila kahit sinasabi ni Papa na hindi naman malubha ang sakit mo. Kagabi at ngayon ay pinagsawa nila ako sa pag-uutos sa aking tumugtog ng piyano at sa pag-anyaya sa aking sumayaw. Hindi ko alam na napakarami palang nakaiinis na tao sa mundo! Kung hindi dahil kay Padre Dámaso, na sinisikap akong libangin sa pagkukuwento at pagsasabi sa akin ng maraming bagay, sana'y nagkulong na ako sa aking silid para matulog. Isulat mo sa akin kung ano ang sakit mo, at sasabihin ko kay Papa na dalawin ka. Sa ngayon, pinapupunta ko riyan si Andeng para ipagluto ka ng tsaa: marunong siyang magluto nito nang mabuti at baka mas mahusay pa kaysa sa mga katulong mo.

María Clara.

"P. S. Kung hindi ka darating bukas, hindi ako pupunta sa seremonya. Paalam."