Kabanata XXVII Sa Gabi

Sa bahay ni Kapitan Tiago, malalaking paghahanda rin ang ginawa. Kilala natin ang may-ari; ang kanyang hilig sa karangyaan at ang kanyang pagmamalaki bilang taga-Maynila ay kailangang magpahiya sa mga taga-probinsiya sa karangyaan. May isa pang dahilan na nag-udyok sa kanya na subukang higitan ang iba: mayroon siyang anak na si María Clara, at naroon ang kanyang magiging manugang na siya lamang ang pinag-uusapan ng lahat.

Sa katunayan, isa sa mga pinakamatinong pahayagan sa Maynila ang nag-alay ng isang artikulo sa kanya sa unang pahina, na pinamagatang: ¡Imitadle! [Tularan ninyo siya!] na puno ng papuri at ilang payo. Tinawag siyang ilustradong binata at mayamang kapitalista; dalawang linya sa ibaba, ang natatanging pilantropo; sa susunod na talata, ang mag-aaral ni Minerva na pumunta sa madre patria [inang bansa, ang Espanya] upang batiin ang tunay na lupa ng sining at agham at kaunti pa sa ibaba, ang Espanyol na Pilipino, atbp., atbp. Si Kapitan Tiago ay nag-aalab sa marangal na pakikipagpaligsahan at iniisip na marahil ay tungkulin din niyang magpatayo ng kumbento sa sarili niyang gastos.

Ilang araw bago nito, dumating sa bahay na tinitirhan nina María Clara at ng kanyang Tiya Isabel, ang maraming kahon ng pagkain at inumin mula sa Europa, napakalalaking salamin, mga larawan, at ang piano ng dalaga.

Dumating si Kapitan Tiago sa mismong araw ng bisperas: nang halikan siya ng kanyang anak sa kamay, binigyan niya ito ng isang magandang relikaryo na ginto na may mga brilyante at esmeralda, na naglalaman ng isang piraso ng bangka ni San Pedro, kung saan umupo ang Mahal na Birhen habang nangingisda.

Ang pakikipagkita sa magiging manugang ay hindi maaaring maging mas magiliw; natural na pinag-usapan ang paaralan. Gusto ni Kapitan Tiago na tawagin itong paaralan ni San Francisco.

Kapitan Tiago: Maniwala kayo sa akin,—sabi niya;—si San Francisco ay isang mabuting patron. Kung tatawagin ninyo itong paaralan ng Pangunahing Edukasyon, wala kayong magagawa. Sino ba ang Pangunahing Edukasyon?

Dumating ang ilang kaibigan ni María Clara at inanyayahan siyang lumabas para maglakad-lakad.

Kapitan Tiago: Pero bumalik ka agad,—sabi ni Kapitan Tiago sa kanyang anak na humihingi ng pahintulot;—alam mo na ngayong gabi ay kakain kasama natin si Padre Dámaso na kararating lang.

At bumaling kay Ibarra na naging malalim ang pag-iisip, idinagdag niya:

Kapitan Tiago: Maghapunan din kayo kasama namin; sa bahay ninyo ay mag-isa lang kayo.

Ibarra: Lubos kong ikagagalak, pero kailangan kong manatili sa bahay kung sakaling may dumating na bisita,—pautal na sagot ng binata, na iniiwasan ang tingin ni María Clara.

Kapitan Tiago: Dalhin ninyo ang inyong mga kaibigan,—sagot ni Kapitan Tiago nang walang pag-aalinlangan;—sa bahay ko ay laging maraming pagkain. Gusto ko rin na kayo at si Padre Dámaso ay magkaintindihan...

Ibarra: Magkakaroon ng panahon para diyan!—sagot ni Ibarra na may pilit na ngiti at naghanda na upang samahan ang mga dalaga.

Bumaba sila ng hagdan.

Si María Clara ay nasa gitna nina Victoria at Iday; si Tiya Isabel ay sumusunod sa likod.

Magalang na tumatabi ang mga tao upang bigyan sila ng daan. Si María Clara ay kahanga-hanga sa kagandahan: ang kanyang kaputlaan ay nawala at kung ang kanyang mga mata ay nanatiling malalim ang pag-iisip, ang kanyang bibig, sa kabilang banda, ay tila kilala lamang ang ngiti. Sa kabaitan ng isang masayang dalaga, binabati niya ang mga dating kakilala ng kanyang pagkabata, ngayon ay mga tagahanga ng kanyang masayang kabataan. Sa loob ng wala pang labinlimang araw ay nabawi niya ang dating tapat na pagtitiwala, ang parang-batang daldal na tila nakatulog sa loob ng makikitid na pader ng beaterio [kumbentong-paaralan ng mga dalaga]: masasabing ang paruparo, sa pag-iwan sa bahay-uod, ay nakikilala ang lahat ng bulaklak; sapat na sa kanya ang lumipad nang sandali at magpainit sa ginintuang sinag ng araw upang mawala ang tigas ng pagiging pupa. Ang bagong buhay ay nasasalamin sa buong pagkatao ng dalaga: lahat ay maganda at mabuti sa kanya; ipinapakita niya ang kanyang pagmamahal na may birheng biyaya na hindi nakakakita ng iba kundi mga dalisay na pag-iisip, hindi alam ang dahilan ng mga huwad na pamumula. Gayunpaman, tinatakpan niya ang kanyang mukha ng pamaypay kapag siya ay binibiro ng masaya, ngunit pagkatapos ay ngumingiti ang kanyang mga mata at isang bahagyang panginginig ang dumadaan sa kanyang buong pagkatao.

Nagsisimula nang magliwanag ang mga bahay, at sa mga kalye, na nililibot ng banda ng musiko, sinisindihan ang mga aranyang gawa sa kawayan at kahoy, na ginagaya ang mga nasa simbahan.

Mula sa kalye, sa pamamagitan ng mga bukas na bintana, makikita ang mga tao na nagpaparoo't parito sa mga bahay, sa isang atmospera ng liwanag at mga pabango ng mga bulaklak, sa mga tunog ng piano, arpa o orkestra. Naglalakad sa mga kalye ang mga Tsino, Espanyol, Pilipino, at ang mga ito ay nakasuot alinman ng kasuotang Europeo o ng kasuotang katutubo. Nagkakahalo-halo, nagsisikuhan at nagtutulakan ang mga katulong na may dalang karne at mga inahing manok, mga estudyanteng nakasuot ng puti, mga lalaki at babae, na naglalagay sa panganib na masagasaan ng mga karwahe at kalesa, na sa kabila ng pagsigaw ng tabi ng mga kutsero, ay mahirap makalusot.

Sa harap ng bahay ni Kapitan Basilio, ilang kabataan ang bumati sa ating mga kakilala at inanyayahan silang pumasok sa bahay. Ang masayang boses ni Sinang na bumababa ng hagdan nang tumatakbo ay pumutol sa anumang pagdadahilan.

Sinang: Umakyat kayo sandali para makasama ako sa inyo,—sabi niya.—Naiinip ako sa gitna ng maraming hindi kilala, na puro tungkol sa mga tandang at baraha ang usapan.

Umakyat sila.

Ang sala ay puno ng tao. May ilang lumapit upang batiin si Ibarra na kilala ng lahat ang pangalan; pinagmamasdan nila nang may paghanga ang kagandahan ni María Clara, at ilang matatandang babae ay bumubulong habang ngumunguya ng buyo:

Mga Matatandang Babae: «Parang Birhen!»

Doon ay kinailangan nilang uminom ng tsokolate. Si Kapitan Basilio ay naging matalik na kaibigan at tagapagtanggol ni Ibarra mula noong araw ng piknik. Nalaman niya sa telegramang iniregalo sa kanyang anak na si Sinang na alam na pala ni Ibarra na ang kaso ay napagpasyahan na pabor sa kanya, kaya't, ayaw magpatalo sa kabutihang-loob, sinubukan niyang pawalang-bisa ang napagkasunduan sa laro ng ahedres. Ngunit, dahil hindi pumayag si Ibarra dito, iminungkahi ni Kapitan Basilio na ang perang dapat niyang ibayad sa mga gastos sa kaso ay gamitin sa pagpapasuweldo sa isang guro sa itatayong paaralan. Bilang resulta nito, ginagamit ng mananalumpati ang kanyang husay sa pagsasalita upang hikayatin ang iba pang mga kalaban sa kaso na talikuran ang kanilang kakaibang mga paghahabol at sinasabi niya sa kanila:

Kapitan Basilio: Maniwala kayo: sa mga kaso, ang nanalo ay walang natitirang damit!

Ngunit hindi niya napaniwala ang sinuman, sa kabila ng pagbanggit sa mga Romano.

Pagkatapos uminom ng tsokolate, kinailangan ng ating mga kabataan na pakinggan ang piano, na tinutugtog ng organista ng bayan.

Sinang: Kapag naririnig ko siya sa simbahan,—sabi ni Sinang na itinuturo siya,—gusto kong sumayaw; ngayon na tumutugtog siya ng piano, gusto kong magdasal. Kaya sasama na ako sa inyo.

Kapitan Basilio: Gusto ba ninyong sumama sa amin ngayong gabi?—tanong ni Kapitan Basilio sa tainga ni Ibarra habang nagpapaalam:—magbabangka nang kaunti sa sugal si Padre Dámaso.

Ngumiti si Ibarra at sumagot ng isang galaw ng ulo na maaaring nangangahulugang oo o hindi.

María Clara: Sino iyon? tanong ni María Clara kay Victoria na itinuturo sa isang mabilis na sulyap ang isang binatang sumusunod sa kanila.

Victoria: Iyon... iyon ay isang pinsan ko, sagot niya nang medyo nahihiya.

María Clara: At sino ang isa?

Sinang: Iyon ay hindi ko pinsan,—sagot nang mabilis ni Sinang;—anak siya ng aking tiyahin.

Dumaan sila sa harap ng kumbento, na, sa totoo lang, ay isa sa pinakamasigla. Hindi napigilan ni Sinang ang isang bulalas ng pagtataka nang makita niyang nakasindi ang mga lampara, na napakaluma ang hugis, na kailanma'y hindi ipinasisindi ni Padre Salví upang hindi gumastos sa petrolyo. Naririnig ang mga sigaw at malalakas na tawa, nakikita ang mga prayle na naglalakad nang dahan-dahan na inuugoy nang may kumpas ang ulo at ang malaking tabako na nagpapalamuti sa kanilang mga labi. Ang mga layko na kasama nila ay sinusubukang gayahin ang lahat ng ginagawa ng mabubuting relihiyoso. Sa kasuotang Europeo na suot nila, dapat silang mga empleyado o mga awtoridad sa lalawigan.

Nakilala ni María Clara ang bilugang anyo ni Padre Dámaso sa tabi ng maayos na silweta ni Padre Sibyla. Hindi gumagalaw sa kanyang lugar ang misteryoso at tahimik na si Padre Salví.

Sinang: Malungkot siya!—pansin ni Sinang;—iniisip niya ang magagastos sa maraming bisita. Ngunit makikita ninyo na hindi siya ang magbabayad, kundi ang mga sakristan. Ang kanyang mga bisita ay laging kumakain sa ibang lugar.

Victoria: Sinang!—saway ni Victoria.

Sinang: Hindi ko siya matiis mula nang punitin niya ang Rueda de la Fortuna [Gulong ng Kapalaran, aklat-laro ng panghuhula]; hindi na ako nangungumpisal sa kanya.

Sa lahat ng mga bahay, may isang natatangi na hindi naiilawan, ni hindi nakabukas ang mga bintana: ito ang bahay ng alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]. Nagtaka si María Clara dito.

Sinang: Ang bruha! Ang Musa ng Guwardiya Sibil, gaya ng sabi ng matanda! bulalas ng pilyang si Sinang. Ano ang kinalaman niya sa ating mga kasiyahan? Nagngingitngit siya! Hintayin mo na lang na dumating ang kolera at makikita mo na magbibigay siya ng handaan.

Victoria: Ngunit, Sinang!—muling saway ng kanyang pinsan.

Sinang: Kailanma'y hindi ko siya natiis, at lalo pa mula nang guluhin niya ang ating kasayahan kasama ang kanyang mga guwardiya sibil. Kung ako ang arsobispo, ipapakasal ko siya kay Padre Salví... makikita mo kung anong mga anak! Isipin mo, ipinahuli pa ang kawawang piloto, na tumalon sa tubig para lang magbigay-kasiyahan...

Hindi niya natapos ang pangungusap: sa kanto ng plaza kung saan kumakanta ang isang bulag sa tunog ng gitara ang romance [awit na pasalaysay] ng mga isda, may lumitaw na isang kakaibang tanawin.

Ito ay isang lalaki na may suot na malapad na salakot na gawa sa dahon ng palma, at napakadukha ng pananamit. Ang kanyang kasuotan ay binubuo ng isang gula-gulanit na levita [mahabang amerikana], at maluwag na pantalon, tulad ng sa mga Tsino, na may mga punit sa iba't ibang bahagi. Ang kanyang mga paa ay nakasuot ng mga sirang sandalyas. Ang kanyang mukha ay natatakpan ng anino dahil sa kanyang salakot, ngunit mula sa dilim na iyon ay paminsan-minsang may lumilitaw na dalawang ningning na naglalaho agad. Siya ay matangkad at sa kanyang mga kilos ay maaaring isipin na siya ay bata pa. Inilalapag niya ang isang bakol sa lupa, at saka lumalayo habang bumibigkas ng mga kakaibang tunog, hindi maintindihan; nananatili siyang nakatayo, ganap na nag-iisa, na parang siya at ang karamihan ay umiiwas sa isa't isa. Pagkatapos, lumalapit ang ilang mga babae sa kanyang bakol at naglalagay ng mga prutas, isda, bigas, atbp. Kapag wala nang lumalapit, lumalabas mula sa dilim na iyon ang iba pang mga tunog na mas malungkot, ngunit hindi gaanong nakakaawa, marahil isang pasasalamat; kinukuha niya ang kanyang bakol at lumalayo upang ulitin ang parehong bagay sa ibang lugar.

Nakutuban ni María Clara na may kasawian doon at nagtanong siya, puno ng interes, tungkol sa kakaibang nilalang na iyon.

Iday: Siya ang ketongin,—sagot ni Iday.—Apat na taon na siyang may sakit na iyon: sabi ng iba dahil sa pag-aalaga sa kanyang ina, sabi ng iba dahil sa pagkakulong sa mamasa-masang bilangguan. Nakatira siya sa bukid, malapit na sa sementeryo ng mga Tsino; hindi siya nakikipag-ugnayan sa kahit sino, lahat ay umiiwas sa kanya dahil sa takot na mahawa. Kung makita mo lang ang kanyang dampa! Iyon ang dampa ni Giring-giring [tirahan ng demonyo, bahay na sira-sira at magulo]: ang hangin, ulan at araw ay pumapasok at lumalabas tulad ng karayom sa tela. Ipinagbawal sa kanya na hawakan ang anumang bagay na pag-aari ng mga tao. Isang araw, isang bata ang nahulog sa kanal, ang kanal ay hindi malalim, ngunit siya, na dumadaan malapit, ay tumulong sa bata na makalabas. Nalaman ito ng ama, nagreklamo sa gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan], at iniutos ng huli na bigyan siya ng anim na palo sa gitna ng kalye, at pagkatapos ay ipinasunog ang yantok. Napakalupit niyon! ang ketongin ay tumatakbong tumatakas, ang tagapalo ay humahabol sa kanya at ang gobernadorcillo ay sumisigaw: «Matuto ka! mas mabuti pang malunod ang isa kaysa magkasakit tulad mo.»

María Clara: Totoo!—bulong ni María Clara.

At hindi namamalayan ang kanyang ginagawa, mabilis siyang lumapit sa bakol ng kawawang tao at inilagay doon ang relikaryong kabibigay pa lamang sa kanya ng kanyang ama.

Mga Kaibigan: Ano ang ginawa mo?—tanong ng kanyang mga kaibigan.

María Clara: Wala akong ibang bagay!—sagot niya na tinatago ang kanyang mga luha sa isang ngiti.

Victoria: At ano ang gagawin niya sa iyong relikaryo?—sabi ni Victoria.—Isang araw binigyan siya ng pera, ngunit gamit ang isang kawayan ay itinulak niya ito palayo sa kanya: para saan iyon kung walang tumatanggap ng anumang bagay mula sa kanya? Kung makakain lang sana ang relikaryo!

Tiningnan ni María Clara nang may inggit ang mga babaeng nagbebenta ng pagkain, at kumibit-balikat.

Ngunit lumapit ang ketongin sa bakol, kinuha ang alahas na kumikislap sa kanyang mga kamay, lumuhod, hinalikan ito at pagkatapos ay naghubad ng salakot at inilubog ang kanyang noo sa alikabok na tinapakan ng dalaga.

Itinago ni María Clara ang kanyang mukha sa likod ng kanyang pamaypay at idinampi ang panyo sa kanyang mga mata.

Samantala, lumapit ang isang babae sa kawawang tao na tila nagdarasal. Ang kanyang mahabang buhok ay nakalugay at gusot, at sa liwanag ng mga parol ay nakita ang labis na payat na mukha ng baliw na si Sisa.

Sa pagdama sa kanyang paghawak, ang ketongin ay napasigaw at biglang napalundag patayo. Ngunit ang baliw ay kumapit sa kanyang braso, sa labis na pagkasindak ng mga tao, at nagsabi:

Sisa: Magdasal tayo, magdasal tayo! Ngayon ay araw ng mga patay! Ang mga ilaw na iyon ay ang mga buhay ng mga tao; magdasal tayo para sa aking mga anak!

Mga Tao: Paghiwalayin sila, paghiwalayin sila! Baka mahawa ang baliw!—sigaw ng karamihan, ngunit walang naglakas-loob na lumapit.

Sisa: Nakikita mo ba ang ilaw na iyon sa tore? Iyon ang aking anak na si Basilio na bumababa sa pamamagitan ng lubid! Nakikita mo ba ang isa doon sa kumbento? Iyon ang aking anak na si Crispín, ngunit hindi ko sila pupuntahan dahil ang kura ay may sakit at maraming onsa, at nawawala ang mga onsa. Magdasal tayo, magdasal tayo para sa kaluluwa ng kura! Dinadalhan ko siya noon ng ampalaya at zarzalida [isang uri ng gulay-damo]; ang aking hardin ay puno noon ng mga bulaklak, at may dalawa akong anak. Dati'y may hardin ako, nag-aalaga ako ng mga bulaklak, at may dalawa akong anak!

At binitiwan ang ketongin, lumayo siyang kumakanta:

Sisa: «Dati'y may hardin ako at mga bulaklak, may mga anak ako, hardin at mga bulaklak!»

María Clara: Ano ang nagawa mo para sa kawawang babaeng iyon?—tanong ni María Clara kay Ibarra.

Ibarra: Wala; nitong mga araw na ito ay nawala siya sa bayan at hindi siya matagpuan!—sagot ng binata na medyo nahihiya.—Bukod diyan, naging abalang-abala ako, ngunit huwag kang malungkot; ang kura ay labis na nagmamalasakit sa kanya!

María Clara: Hindi ba sinabi ng alférez na ipahahanap niya ang mga bata?

Ibarra: Oo, pero noon ay medyo... nakainom siya!

Kaagad pagkatapos sabihin ito, nakita nila ang baliw, na kinakaladkad sa halip na inaakay ng isang sundalo: lumalaban si Sisa.

Ibarra: Bakit ninyo siya hinuhuli? Ano ang ginawa niya?—tanong ni Ibarra.

Sundalo: Ano? Hindi ba ninyo nakita kung paano siya nanggulo?—sagot ng tagapagbantay ng pampublikong kaayusan.

Dali-daling dinampot ng ketongin ang kanyang bakol at lumayo.

Nais ni María Clara na umuwi na, dahil nawala na ang kanyang tuwa at sigla.

María Clara: May mga tao rin palang hindi masaya!—bulong niya.

Pagdating sa pintuan ng kanilang bahay, lalo siyang nalungkot nang makita niyang tumanggi ang kanyang kasintahan na umakyat at nagpaalam na.

Ibarra: Kailangan!—sabi ng binata.

Umakyat si María Clara sa hagdanan habang iniisip kung gaano nakakabagot ang mga araw ng pista, kapag dumarating ang mga bisitang dayo.