Kabanata XXIII Ang Pangingisda

Nagniningning pa ang mga bituin sa kalangitang kulay-safiro, at natutulog pa ang mga ibon sa mga sanga, nang isang masayang pangkat ang naglalakad na sa mga kalye ng bayan patungo sa lawa, sa masayang liwanag ng mga sulong alkitran, na karaniwang tinatawag na huepe.

Limang dalagita ang mabilis na naglalakad, magkahawak-kamay o magkayakap sa baywang, sinusundan ng ilang matatandang babae at ilang katulong na maayang nagsusunong ng mga bakol na puno ng baon, mga plato, atbp. Sa pagtingin sa kanilang mga mukhang tinatawanan ng kabataan at pinagniningning ng pag-asa, sa pagmasid kung paano lumilipad sa hangin ang kanilang malago at itim na buhok at ang malalapad na tupi ng kanilang mga damit, maaaring isipin natin na sila'y mga diyosa ng gabi na tumatakas sa araw, kung hindi natin alam na sila'y sina María Clara at ang kanyang apat na kaibigan: ang masayahing si Sinang, ang kanyang pinsang si Victoria na seryoso, ang magandang si Iday at ang mapag-isip na si Neneng, na may mahinhin at mahiyaing kagandahan.

Masigla silang nag-uusap, nagtatawanan, nagkukurutan, nagbubulungan at pagkatapos ay humahalakhak.

Tiya Isabel: Gigisingin ninyo ang mga taong natutulog pa!—saway sa kanila ni Tiya Isabel;—noong kabataan namin, hindi kami ganito kaingay.

Sinang: Hindi rin naman kayo gumigising nang kasing-aga namin, at hindi rin naman ganoon kaantukin ang matatanda!—sagot ng maliit na si Sinang.

Tumahimik sila sandali, sinubukang hinaan ang boses, pero agad silang nakakalimot, tumatawa at pinupuno ang kalye ng kanilang sariwa at kabataang tinig.

Sinang: Magkunwari kang nagtatampo; huwag mo siyang kausapin!—sabi ni Sinang kay María Clara:—pagalitan mo siya para hindi siya masanay sa masama!

Iday: Huwag kang masyadong mapaghanap,—sabi ni Iday.

Sinang: Maging mapaghanap ka, huwag kang tanga! Dapat sumunod ang nobyo habang nobyo pa lang, dahil pagkatapos, kapag asawa na, ginagawa na niya ang gusto niya!—payo ng maliit na si Sinang.

Victoria: Ano ang alam mo riyan, bata?—saway ng kanyang pinsang si Victoria.

Isang Dalaga: Pst, tahimik, parating na sila!

Sa katunayan, may paparating na isang pangkat ng mga binata na nagpapaliwanag sa daan sa pamamagitan ng malalaking sulong kawayan. Medyo seryoso silang naglalakad sa saliw ng isang gitara.

Sinang: Parang gitara ng pulubi!—sabi ni Sinang na tumatawa.

Nang magtagpo ang dalawang pangkat, ang mga babae na ang nagpakita ng seryoso at pormal na anyo na parang hindi pa natututong tumawa; sa kabilang banda, ang mga lalaki ay nagsasalita, bumabati, ngumingiti at gumagawa ng anim na tanong para makakuha ng kalahating sagot.

Mga Ina: Tahimik ba ang lawa? Sa palagay ba ninyo ay magiging maganda ang panahon?—tanong ng mga ina.

Payat na Binata: Huwag kayong mag-alala, mga ginang; magaling akong lumangoy,—sagot ng isang binatang payat, matangkad at patpatin.

Tiya Isabel: Dapat sana'y nakinig muna tayo ng misa!—buntong-hininga ni Tiya Isabel, na pinagdaop ang mga kamay.

Isang Binata: May oras pa, ginang; si Albino, na dating seminarista, ay maaaring magmisa sa bangka,—sagot ng isa pa, na itinuturo ang payat at matangkad na binata.

Ang binatang ito, na may mukha ng isang tusong palabiro, nang marinig na siya ang pinatutungkulan, ay nagkunwaring nagsisisi, na ginagaya si Padre Salví.

Si Ibarra, na hindi nawawala ang pagkaseryoso, ay nakikisali rin sa kasiyahan ng kanyang mga kasama.

Pagdating sa dalampasigan, kusang lumabas sa mga labi ng mga babae ang mga sigaw ng pagkamangha at tuwa. Nakita nila ang dalawang malaking bangka, magkadikit, makulay na pinalamutian ng mga kuwintas ng bulaklak at dahon, at ng mga nakaumbok-umbok na telang iba't iba ang kulay: mga parol na papel ang nakasabit sa pansamantalang bubong, kasalit ng mga rosas at klabel, ng mga prutas tulad ng pinya, kasoy, saging, bayabas at lansones¹, atbp. Dinala ni Ibarra ang kanyang mga alpombra, tapiserya at mga unan, at gumawa mula sa mga ito ng komportableng upuan para sa mga babae. May palamuti rin ang mga tikin [timon ng bangka] at ang mga sagwan. Sa mas magandang bangka ay may alpa, mga gitara, mga akordyon at isang sungay ng kalabaw; sa kabila ay may apoy sa mga kalang putik; naghahanda ng tsaa, kape at salabat² para sa almusal.

Mga Ina: Dito ang mga babae, doon ang mga lalaki!—sabi ng mga ina habang sumasakay.—Huwag kayong malikot! Huwag masyadong gumalaw at baka tayo lumubog.

Tiya Isabel: Mag-antanda muna kayo ng krus!—sabi ni Tiya Isabel habang nag-aantanda.

Sinang: At tayo lang ba ang narito?—tanong ni Sinang na nakanguso;—tayo lang?... aray!

Ang "aray!" na ito ay dulot ng kurot na napapanahong ibinigay ng kanyang ina.

Ang mga bangka ay dahan-dahang lumalayo sa dalampasigan, ang liwanag ng mga parol ay sumasalamin sa salamin ng lawa, na ganap na kalmado. Sa Silangan ay lumilitaw ang unang mga kulay ng bukang-liwayway.

May katahimikan; ang kabataan, dahil sa paghihiwalay na itinakda ng mga ina, ay tila nagmumuni-muni.

Albino: Mag-ingat ka!—malakas na sabi ni Albino, ang seminarista, sa isang binata;—tapakan mo nang maayos ang estopa [hiblang pansalpak sa butas ng bangka] na nasa ilalim ng iyong paa.

Isang Binata: Ano iyon?

Albino: Baka matanggal ito at pumasok ang tubig: maraming butas ang bangkang ito.

Mga Babae: Ay, lulubog tayo!—sigaw ng mga babaeng takot na takot.

Albino: Huwag kayong mag-alala, mga ginang!—paniniyak sa kanila ng seminarista.—Ligtas ang bangkang iyan: limang butas lang ang mayroon ito at hindi masyadong malalaki.

Mga Babae: Limang butas! Hesus! Gusto ba ninyo kaming lunurin?—bulalas ng mga babaeng nahihintakutan.

Albino: Lima lang, mga ginang, at ganito lang kalaki!—paniniyak ng seminarista habang ipinapakita ang maliit na bilog na ginawa ng kanyang hintuturo at hinlalaki.—Tapakan ninyong mabuti ang mga estopa para hindi matanggal.

Isang Matanda: Diyos ko! Birheng Maria! Pumapasok na ang tubig!—sigaw ng isang matandang babae na nararamdamang nababasa siya.

Nagkaroon ng maliit na kaguluhan; ang iba'y sumisigaw, ang iba'y nag-iisip na tumalon sa tubig.

Albino: Tapakan ninyong mabuti ang estopa, doon!—patuloy ni Albino, na itinuturo ang lugar na kinaroroonan ng mga dalaga.

Mga Babae: Saan? Saan? Diyos ko! Hindi namin alam! Maawa kayo, halikayo't hindi namin alam!—pakiusap ng mga natatakot na babae.

Kinailangang lumipat ang limang binata sa kabilang bangka para mapayapa ang mga takot na takot na ina. Kakaibang pagkakataon! Tila sa tabi ng bawat dalaga ay may panganib: ang matatanda ay wala ni isang mapanganib na butas sa kanilang lahat. At lalong kakaiba pa! Si Ibarra ay nakaupo sa tabi ni María Clara, si Albino sa tabi ni Victoria, atbp. Bumalik ang katahimikan sa hanay ng mga maingat na ina, ngunit hindi sa hanay ng mga dalaga.

Dahil payapang-payapa ang tubig, malapit ang mga baklad [bakod na pangisdaan sa lawa], at maaga pa, napagpasyahang iwan muna ang mga sagwan at mag-almusal ang lahat. Pinatay ang mga parol, dahil nililiwanagan na ng bukang-liwayway ang paligid.

Kapitana Ticá: Walang makapapantay sa salabat na iniinom sa umaga bago magsimba!—sabi ni Kapitana Ticá, ang ina ng masayahing si Sinang;—uminom kayo ng salabat na may puto³, Albino, at makikita ninyong pati sa pagdarasal ay gaganahan kayo.

Albino: Iyan nga ang ginagawa ko,—sagot nito:—balak kong mangumpisal.

Sinang: Huwag!—sabi ni Sinang,—uminom kayo ng kape, na nagbibigay ng masasayang kaisipan.

Albino: Ngayon din, dahil medyo nalulungkot ako.

Tiya Isabel: Huwag ninyong gawin iyan!—babala ni Tiya Isabel;—uminom kayo ng tsaa na may biskwit; sabi nila, ang tsaa ay nagpapakalma ng isip.

Albino: Iinom din ako ng tsaa na may biskwit!—sagot ng masunuring seminarista;—mabuti na lamang at wala sa mga inuming ito ang Katolisismo.

Victoria: Pero kaya ba ninyo?...—tanong ni Victoria.

Albino: Uminom din ng tsokolate? Aba, siyempre! Basta't hindi magtatagal ang tanghalian...

Maganda ang umaga: nagsisimulang kuminang ang tubig, at mula sa tuwirang liwanag ng langit at sa liwanag na naaaninag sa tubig, nagmumula ang isang linaw na nagpapaliwanag sa mga bagay, halos walang anino, isang maningning at sariwang linaw, puspos ng kulay, na nasusulyapan natin sa ilang pintura ng dagat.

Halos lahat ay masaya, nilalanghap ang banayad na simoy na nagsisimula nang gumising: pati ang mga ina, na puno ng mga pag-iingat at babala, ay tumatawa at nagbibiruan.

Isang Ina: Naaalala mo ba?—sabi ng isa kay Kapitana Ticá,—naaalala mo ba noong naliligo tayo sa ilog, noong mga dalaga pa tayo? Bigla na lamang may dumarating na pababa sa agos, sakay ng maliliit na bangkang gawa sa balat ng saging, na mga prutas na iba't ibang klase sa gitna ng mababangong bulaklak. Bawat isa ay may maliit na bandilang kinababasahan namin ng aming mga pangalan...

Isa pang Ina: At noong pauwi na tayo?—dagdag ng isa pa nang hindi pinatatapos ang una;—nadadatnan natin ang mga tulay na kawayan na sira-sira kaya kailangan nating lumusong sa mga batis... ang mga pilyo!

Kapitana Ticá: Oo!—sabi ni Kapitana Ticá,—pero mas gusto kong mabasa ang laylayan ng aking saya kaysa ilantad ang aking paa: alam kong sa mga palumpong sa pampang ay may mga matang nagmamasid.

Ang mga dalagang nakaririnig ng mga ito ay nagkakatinginan at ngumingiti; ang iba ay may kanya-kanyang usapan at hindi pumapansin.

Isang lalaki lamang, ang gumaganap na piloto, ang nananatiling tahimik at walang kinalaman sa lahat ng kasiyahang iyon. Siya ay isang binatang may atletikong pangangatawan at may kawili-wiling mukha dahil sa kanyang malalaki at malulungkot na mata at sa mahigpit na hubog ng kanyang mga labi. Ang kanyang itim na buhok, mahaba at magulo, ay bumabagsak sa kanyang matipunong leeg; isang kamisetang yari sa magaspang at madilim na tela ang nagpapaaninag, sa pagitan ng mga tupi nito, ng malalakas na kalamnang tumutulong sa kanyang mga hubad at maugat na braso upang hawakan, na parang balahibo lamang, ang isang malapad at napakalaking sagwan, na nagsisilbing timon upang gabayan ang dalawang bangka.

Ilang beses nang nahuli ni María Clara na pinagmamasdan siya nito: agad naman nitong ibinabaling ang tingin sa ibang dako at tumitingin sa malayo, sa bundok, sa pampang. Naawa ang dalaga sa kanyang pag-iisa at, kumuha ng ilang biskwit, iniabot ang mga ito sa kanya. Tiningnan siya ng piloto nang may kaunting pagtataka, ngunit isang segundo lamang tumagal ang tinging iyon; kumuha siya ng isang biskwit at nagpasalamat nang maikli, sa tinig na halos hindi marinig.

At wala nang nakaalala pa sa kanya. Ang masasayang tawanan at mga biro ng mga kabataan ay hindi nagpakilos ng kahit isang kalamnan sa kanyang mukha; hindi siya napangiti ng masayahing si Sinang na tumatanggap ng mga kurot, na nagpapakunot sa kanyang noo sandali bago bumalik muli sa dati niyang kasiyahan.

Pagkatapos ng almusal, nagpatuloy sila sa paglalakbay patungo sa mga baklad.

Dalawa ang mga ito, na may kalayuan sa isa't isa: kapwa pag-aari ni Kapitan Tiago. Mula sa malayo ay matatanaw ang ilang tagak na nakadapo sa mga dulo ng mga kawayan ng bakod, na tila nagmumuni-muni, habang ang ilang puting ibon, na tinatawag ng mga Tagalog na kalaway o kalaw, ay lumilipad sa iba't ibang direksyon, dinadampian ng kanilang mga pakpak ang ibabaw ng lawa at pinupuno ang hangin ng matitinis na sigaw.

Sinundan ni María Clara ng tingin ang mga tagak na, nang lumapit ang mga bangka, ay lumipad patungo sa kalapit na bundok.

María Clara: Sa bundok ba namumugad ang mga ibong iyan?—tanong ng dalaga sa piloto, marahil higit pa upang mapagsalita siya kaysa upang malaman ang sagot.

Piloto: Marahil, ginang,—sagot niya;—ngunit wala pang nakakikita hanggang ngayon ng kanilang mga pugad.

María Clara: Wala bang pugad ang mga ibong iyan?

Piloto: Sa palagay ko'y mayroon, dahil kung wala, lubha silang kaawa-awa.

Hindi napansin ni María Clara ang himig ng kalungkutan sa pagbigkas ng piloto ng mga salitang ito.

María Clara: Kung gayon?...

Piloto: Sabi nila, ginang,—sagot ng binata,—ang mga pugad ng mga ibong iyan ay hindi nakikita at may kapangyarihang gawing di-nakikita ang sinumang may hawak ng mga ito; at, tulad ng kaluluwa na nakikita lamang sa makinis na salamin ng mga mata, sa salamin lamang din ng tubig maaaring mamasdan ang mga pugad na ito.

Naging mapag-isip si María Clara.

Samantala, nakarating na sila sa baklad: itinali ng matandang bangkero ang mga sasakyan sa isang kawayan.

Tiya Isabel: Sandali!—sabi ni Tiya Isabel sa anak ng matanda, na naghahanda nang umakyat dala ang kanyang panalok, o ang kawayang may supot na lambat;—kailangang handa na ang sinigang para agad mailipat ang mga isda mula sa tubig tungo sa sabaw.

Albino: Mabait na Tiya Isabel!—bulalas ng seminarista;—ayaw niyang mangulila ang isda sa tubig kahit isang sandali.

Si Andeng, ang kapatid sa gatas ni María Clara, sa kabila ng kanyang malinis at masayahing mukha, ay kilala bilang mahusay na kusinera. Naghanda siya ng hugas-bigas, mga kamatis at kamias, tinutulungan o ginagambala ng ilan na marahil ay nais makuha ang kanyang loob. Nililinis ng mga dalaga ang mga talbos ng kalabasa, ang mga gisantes, at hinihiwa ang mga paayap⁴ nang maiikling piraso, kasinghaba ng sigarilyo.

Upang libangin ang pagkainip ng mga nagnanais makita kung paano lalabas ang mga isda mula sa kanilang bilangguan, buháy na buháy at kumikiwal, kinuha ng magandang si Iday ang alpa: hindi lamang mahusay tumugtog ng instrumentong ito si Iday, kundi may napakagaganda rin siyang mga daliri.

Pumalakpak ang kabataan, hinalikan siya ni María Clara; ang alpa ang instrumentong pinakamadalas tugtugin sa lalawigang iyon at angkop na angkop sa mga sandaling iyon.

Mga Ina: Kumanta ka, Victoria, ng awit ng pag-aasawa!—hiling ng mga ina.

Tumutol ang mga lalaki, at si Victoria, na may magandang tinig, ay nagdahilang namamaos siya. Ang "Awit ng Pag-aasawa" ay isang magandang elehiyang Tagalog na naglalarawan ng lahat ng kahirapan at kalungkutan ng kalagayang ito, nang hindi binabanggit ang kahit isa sa mga kasiyahan nito.

Kaya't hiniling nila na si María Clara ang kumanta.

María Clara: Malulungkot ang lahat ng aking awit.

Mga Babae: Hindi bale, hindi bale!—sabi nilang lahat.

Hindi na siya nagpapilit; kinuha niya ang alpa, tumugtog ng isang preludyo at umawit sa tinig na matunog, maindayog at puno ng damdamin.

Napawi ang tinig, natapos ang awit, tumahimik ang alpa, at patuloy pa rin silang nakikinig: walang pumalakpak. Naramdaman ng mga dalaga na napupuno ng luha ang kanilang mga mata. Tila nabagabag si Ibarra, at ang batang piloto ay nakatingin sa malayo nang hindi gumagalaw.

Biglang narinig ang isang nakabibinging ugong: napasigaw ang mga babae at tinakpan ang kanilang mga tainga. Iyon pala ang dating seminaristang si Albino, na humihip nang buong lakas ng kanyang mga baga sa sungay ng kalabaw na tinatawag na tambuli. Bumalik ang tawanan at sigla; ang mga matang puno ng luha ay masayang nagningning.

Tiya Isabel: Ano, gusto mo ba kaming gawing bingi, erehe?—sigaw sa kanya ni Tiya Isabel.

Albino: Ginang,—solemneng sagot ng dating seminarista;—nabalitaan ko ang tungkol sa isang mahirap na trumpetero, doon sa mga pampang ng Rhin, na dahil sa pagtugtog ng trumpeta ay napangasawa ang isang maharlika at mayamang dalaga.

Ibarra: Totoo, ang trumpetero ng Säckingen,—dagdag ni Ibarra, na hindi napigilang makisali sa bagong sigla.

Albino: Narinig ba ninyo?—patuloy ni Albino;—kaya gusto kong makita kung magkakaroon ako ng parehong kapalaran.

At muli siyang humihip nang lalo pang malakas sa umaalingawngaw na sungay, na lalong inilalapit ang bunganga nito sa mga tainga ng mga dalagang pinakanalungkot. Natural, nagkaroon ng kaunting kaguluhan; pinatahimik siya ng mga ina sa pamamagitan ng mga hampas ng tsinelas at mga kurot.

Albino: Aray! aray!—sabi niya habang hinihimas ang mga braso.—Kaylayo ng Pilipinas sa mga pampang ng Rhin! Oh tempora! oh mores! [O panahon! O kaugalian!] Ang iba'y binibigyan ng mga encomienda [mga parangal at titulo mula sa hari] at ang iba nama'y ng mga sambenito [damit-parusa ng Inkisisyon]!

Lahat ay tumatawa na, pati na si Victoria; gayunpaman, si Sinang, ang may masayang mga mata, ay pabulong na nagsabi kay María Clara:

Sinang: Mapalad ka! Ay, kakanta rin ako kung kaya ko!

Sa wakas ay inanunsyo ni Andeng na handa nang tumanggap ang sabaw ng kanyang mga panauhin.

Ang batang lalaki, ang anak ng mangingisda, ay umakyat noon sa kulungan o bulsa ng baklad, na nasa pinakamakitid na dulo nito, kung saan maaaring isulat ang Lasciati ogni speranza voi ch’entrate [Iwan ang lahat ng pag-asa, kayong pumapasok], kung marunong lamang magbasa at umunawa ng Italyano ang mga kaawa-awang isda: ang isdang pumapasok doon ay lumalabas lamang upang mamatay. Ito ay isang halos pabilog na espasyo na may humigit-kumulang isang metro ang diyametro, na nakaayos upang ang isang tao ay makatayo sa ibabaw, at mula roon ay makuha ang mga isda sa pamamagitan ng maliit na lambat.

Sinang: Diyan, hindi ako maiinip sa pamimingwit!—sabi ni Sinang na nanginginig sa tuwa.

Nakatutok ang lahat: ang ilan ay parang nakikita na ang mga isdang kumikiwal at nagpupumiglas sa loob ng lambat, ang pagkislap ng kanilang makikinang na kaliskis, atbp. Gayunman, nang ipasok ito ng binatilyo, walang isdang tumalon.

Albino: Dapat ay puno ito,—pabulong na sabi ni Albino;—mahigit limang araw na itong hindi binibisita.

Hinugot ng mangingisda ang kawayan... ay! ni isang maliit na isda ay walang nagpapaganda sa lambat; ang tubig, sa pagpatak nito nang masagana na pinakikinang ng araw, ay tila tumatawa nang may tawang pilak. Isang ah! ng pagtataka, ng pagkayamot, ng pagkabigo ang lumabas sa mga labi ng lahat.

Inulit ng binatilyo ang parehong gawain, at pareho ang kinalabasan.

Albino: Hindi mo alam ang iyong trabaho!—sabi sa kanya ni Albino, na umakyat sa kulungan at inagaw ang lambat mula sa mga kamay ng binatilyo.

Albino: Ngayon, makikita ninyo! Andeng, buksan mo ang palayok!

Pero hindi rin pala marunong si Albino, at nanatiling walang laman ang lambat. Nagtawanan ang lahat.

Albino: Huwag kayong mag-ingay, naririnig kayo ng mga isda at ayaw nilang magpahuli!—sabi niya.—Marahil ay sira ang lambat na ito.

Pero buo ang lahat ng mga mata ng lambat.

León: Ako na,—sabi sa kanya ni León, ang nobyo ni Iday.

Tiniyak niyang mabuti ang kalagayan ng bakod, sinuri ang lambat at, nang masiyahan, nagtanong:

León: Sigurado ba kayong hindi ito binisita mula pa limang araw na ang nakalipas?

Mga Kasama: Siguradong-sigurado! Ang huling beses ay noong bisperas ng Araw ng mga Santo.

León: Kung gayon, o engkantado ang lawa o may maiaahon ako.

Ipinasok ni León ang kawayan sa tubig, ngunit nabakas ang pagkamangha sa kanyang mukha. Tahimik siyang tumingin sandali sa kalapit na bundok at patuloy na iginagalaw ang kawayan sa loob ng tubig: pagkatapos, nang hindi ito iniaahon, pabulong niyang sinabi:

León: Isang buwaya.

Mga Kasama: Isang buwaya!—ulit nila.

Kumalat ang salita mula sa bibig tungo sa bibig sa gitna ng takot at pagkatulala ng lahat.

Mga Kasama: Ano ang sinasabi ninyo?—tanong nila sa kanya.

León: Sinasabi kong may nahuling buwaya,—paniniyak ni León, at, habang ipinapasok sa tubig ang puluhan ng kawayan, nagpatuloy siya:

León: Naririnig ba ninyo ang tunog na iyan? hindi iyan buhangin, iyan ang matigas na balat, ang likod ng buwaya. Nakikita ba ninyo kung paano gumagalaw ang mga kawayan? siya iyang nagpupumiglas, pero nakapulupot siya sa sarili; maghintay kayo... malaki siya; halos isang dangkal o higit pa ang lapad ng kanyang katawan.

Mga Kasama: Ano ang gagawin?—ang tanong.

Isang Tinig: Hulihin siya!—sabi ng isang tinig.

Isa pang Tinig: Hesus! at sino ang huhuli sa kanya?

Walang nangahas bumaba sa kailaliman. Malalim ang tubig.

Sinang: Dapat natin siyang itali sa ating bangka at hilahin nang matagumpay!—sabi ni Sinang;—kinain niya ang mga isdang dapat sana'y kakainin natin!

María Clara: Hindi pa ako nakakikita ng buhay na buwaya!—bulong ni María Clara.

Tumayo ang piloto, kumuha ng mahabang lubid at maliksing umakyat sa tila plataporma. Ibinigay sa kanya ni León ang puwesto.

Maliban kay María Clara, walang nakapansin sa kanya hanggang noon: ngayon ay hinahangaan ng lahat ang kanyang balingkinitang tindig.

Sa malaking pagkagulat at sa kabila ng mga sigaw ng lahat, tumalon ang piloto sa loob ng kulungan.

Ibarra: Dalhin ninyo ang kutsilyong ito!—sigaw sa kanya ni Crisóstomo habang inilalabas ang isang malapad na talim na yari sa Toledo.

Ngunit umaakyat na ang tubig sa anyo ng libu-libong bukal at mahiwagang nagsara ang kailaliman.

Mga Babae: Hesus, Maria at Jose!—bulalas ng mga babae.—Magkakaroon tayo ng sakuna! Hesus, Maria at Jose!

Matandang Bangkero: Huwag kayong mag-alala, mga ginang,—sabi sa kanila ng matandang bangkero;—kung may isa sa buong lalawigan na kayang gawin ito, siya iyon.

Mga Kasama: Ano ang pangalan ng taong iyan?—tanong nila.

Matandang Bangkero: Tinatawag namin siyang Piloto: siya ang pinakamahusay na nakita ko; ang problema lang, hindi niya gusto ang hanapbuhay na ito.

Gumagalaw ang tubig, kumukulo ang tubig: tila may labanang nagaganap sa ilalim; umuuga ang bakod. Tahimik ang lahat at pigil ang hininga. Mahigpit at nanginginig na hinahawakan ni Ibarra ang puluhan ng matalim na kutsilyo.

Ang labanan ay tila natapos. Lumitaw ang ulo ng binata sa ibabaw, na sinalubong ng masayang mga sigaw: ang mga mata ng mga babae ay puno ng luha.

Umakyat ang piloto na may hawak na dulo ng lubid, at nang nasa plataporma na, hinila niya ito.

Lumitaw ang halimaw: nakatali ang lubid nang dobleng paikot sa leeg at sa ilalim ng mga paa sa harapan. Malaki ito, gaya ng sinabi na ni León, batik-batik, at sa likod nito ay tumutubo ang luntiang lumot, na para sa mga buwaya ay tulad ng uban sa mga tao. Umaatungal ito na parang baka, hinahampas ng buntot ang mga dingding na kawayan, kumakapit sa mga ito, at ibinubuka ang itim at nakatatakot na bunganga, na inilalantad ang mahahabang pangil.

Mag-isang hinihila pataas ng piloto ang buwaya: walang nakaalalang tumulong sa kanya.

Nang nasa labas na ito ng tubig at nakalagay na sa plataporma, tinapakan niya ito, isinara ng malakas niyang kamay ang napakalalaking panga nito at sinubukang talian ang nguso nito ng matitibay na buhol. Muling nagpumilit ang reptil, iniarko ang katawan, hinampas ang sahig ng malakas na buntot, at, nang makawala, tumalon sa lawa, sa labas ng baklad, kaladkad ang kanyang tagapagpaamo. Para nang patay ang piloto; isang sigaw ng sindak ang lumabas sa lahat ng dibdib.

Mabilis tulad ng kidlat, bumagsak ang isa pang katawan sa tubig; halos wala silang oras na makita na si Ibarra iyon. Hindi nawalan ng malay si María Clara, dahil ang mga Pilipina ay hindi pa marunong mawalan ng malay.

Nakita nilang nagkulay ang mga alon, namula sa dugo. Tumalon sa kailaliman ang batang mangingisda, hawak ang kanyang bolo, at sumunod sa kanya ang kanyang ama: ngunit halos kalulubog pa lamang nila nang makita nilang muling lumitaw si Crisóstomo at ang piloto na nakakapit sa bangkay ng reptil. Punit ang buong puting tiyan nito at nakabaon sa lalamunan ang kutsilyo.

Imposibleng ilarawan ang tuwa ng mga naroroon: libu-libong bisig ang nag-abot upang iahon ang mga binata mula sa tubig. Halos mabaliw ang matatandang babae at tumatawa't nagdarasal. Nakalimutan ni Andeng na tatlong beses nang kumulo ang kanyang sinigang: natapon ang lahat ng sabaw at namatay ang apoy. Ang tanging hindi makapagsalita ay si María Clara.

Si Ibarra ay walang sugat, ang piloto ay may bahagyang gasgas sa braso.

Piloto: Utang ko sa inyo ang aking buhay!—sabi niya kay Ibarra, na nagbabalot ng sarili sa mga kumot na lana at tapiserya.

Ang boses ng piloto ay tila nagpapakita ng kaunting lungkot.

Ibarra: Masyado kayong mapangahas,—sagot sa kanya ni Ibarra;—sa susunod ay huwag na ninyong tuksuhin ang Diyos.

Piloto: Kung sinundan mo ako, kung namatay tayo,—sagot ng binata, na tinatapos ang kanyang iniisip,—sa ilalim ng lawa, kapiling ko sana ang aking pamilya!

Hindi naalala ni Ibarra na naroon nakahimlay ang mga labi ng kanyang ama.

Ayaw nang pumunta ng matatandang babae sa kabilang baklad, kundi umuwi na, sa dahilang masama ang naging simula ng araw at maaaring sumunod pa ang maraming sakuna.

Isang Matanda: Lahat ng ito ay dahil hindi tayo nakinig ng misa!—buntong-hininga ng isa.

Ibarra: Pero anong sakuna ang nangyari sa atin, mga ginang?—tanong ni Ibarra.—Ang buwaya ang talagang sinawimpalad!

Albino: Na nagpapatunay—pagtatapos ng dating seminarista—na sa buong makasalanang buhay nito ay hindi kailanman nakinig ng misa ang reptil na ito. Hindi ko siya kailanman nakita sa maraming buwayang madalas pumunta sa simbahan.

Kaya't nagtungo ang mga bangka sa kabilang baklad, at kinailangang maghanda si Andeng ng panibagong sinigang.

Sumusulong ang araw; umiihip ang simoy; nagigising ang mga alon at kumukulot sa paligid ng buwaya, na nag-aangat ng "mga bundok ng bula kung saan kumikinang na makinis, mayaman sa kulay, ang liwanag ng araw," gaya ng sabi ng makatang si Paterno.

Muling tumunog ang musika: tumutugtog ng alpa si Iday; ang mga lalaki, ng mga akordyon at gitara nang may higit o kulang na tono, ngunit ang pinakamahusay ay si Albino, na kumakalabit nang talagang wala sa tono at nawawala sa kumpas bawat sandali, o bigla na lamang nakakalimot at lumilipat sa ibang sonatang ganap na naiiba.

Binisita ang kabilang baklad nang may pag-aalinlangan. Marami ang umaasang matatagpuan doon ang babaeng buwaya; ngunit mapagbiro ang kalikasan, at laging puno ang lambat na lumalabas.

Nag-uutos si Tiya Isabel:

Tiya Isabel: Mainam ang ayungin [maliit na isdang-tabang] para sa sinigang; iwan ninyo ang biya [maliit na isdang-ilog] para sa eskabetse, ang dalay [uri ng isda] at ang buwan-buwan [malaking isdang pilak ang kaliskis] para sa pesa [isdang nilaga sa luya]: matagal mabuhay ang dalag. Ilagay ninyo sila sa lambat para manatili sa tubig. Ang mga ulang, sa kawali! Ang banak [uri ng isda] ay para sa inihaw, nakabalot sa dahon ng saging at pinalamanan ng kamatis.

Tiya Isabel: Iwan ninyo ang iba para magsilbing pang-akit: hindi mabuting ubusin nang lubusan ang baklad,—dagdag pa niya.

Pagkatapos ay sinikap nilang dumaong sa pampang, sa gubat ng mga punong daan-daang taon na, na pag-aari ni Ibarra. Doon, sa lilim at sa tabi ng malinaw na batis, mananghalian sila sa gitna ng mga bulaklak o sa ilalim ng mga pansamantalang tolda.

Tumutunog ang musika sa himpapawid; masayang pumapailanlang ang usok ng mga kalan sa anyo ng maninipis na ipu-ipo; umaawit ang tubig sa loob ng mainit na palayok, marahil ng mga salitang pang-aliw para sa mga patay na isda, marahil ng mga salitang panunuya at pagkutya; umiikot ang bangkay ng buwaya, ipinapakita minsan ang puti at wasak na tiyan, minsan ang batik-batik at maberdeng likod; at ang tao, paborito ng kalikasan, ay hindi nababahala sa napakaraming pagpatay sa kapatid, gaya ng sasabihin ng mga Brahmin o ng mga vegetaryano.