Kabanata XXI Kasaysayan ng Isang Ina

Tumatakbo si Sisa pauwi sa kanyang bahay, taglay ang kaguluhan ng isip na nangyayari sa ating pagkatao kapag, sa gitna ng isang kasawian, nakikita nating pinababayaan tayo ng lahat at tinatakasan tayo ng mga pag-asa. Sa ganitong pagkakataon, tila nagdidilim ang lahat sa paligid natin, at kung may makita tayong munting liwanag na kumikislap sa malayo, tinatakbo natin ito, hinahabol; hindi mahalaga kung may bangin na nakabuka sa gitna ng daan!

Gustong iligtas ng ina ang kanyang mga anak; paano? Ang mga ina ay hindi nagtatanong ng paraan kapag ang usapan ay tungkol sa kanilang mga anak.

Tumatakbo siyang dali-dali, hinahabol ng mga takot at masasamang kutob. Nahuli na kaya ang kanyang anak na si Basilio? Saan kaya tumakas ang kanyang Crispín?

Malapit sa kanyang bahay, natanaw niya ang mga helmet ng dalawang sundalo sa ibabaw ng bakod ng kanyang taniman. Hindi mailarawan ang nangyari sa kanyang puso: nakalimutan niya ang lahat. Batid niya ang kapangahasan ng mga lalaking iyon, na walang pakundangan kahit sa pinakamayayaman sa bayan; ano na kaya ang mangyayari sa kanya at sa kanyang mga anak na pinararatangang nagnakaw? Ang mga guwardiya sibil ay hindi mga tao; sila ay mga guwardiya sibil lamang; hindi sila nakikinig sa mga pakiusap at sanay na silang makakita ng mga luha.

Si Sisa, sa likas na udyok, ay tumingala sa langit, at ang langit ay ngumingiti sa liwanag na hindi masambit: ilang munting puting ulap ang lumalangoy sa malinaw na bughaw. Huminto siya upang pigilan ang panginginig na lumulukob sa buo niyang katawan.

Paalis na ang mga sundalo sa kanyang bahay at sila lamang ang dumarating: wala silang nahuli kundi ang inahing manok na pinatataba ni Sisa. Nakahinga siya at nagkaroon ng lakas ng loob.

Sisa: Napakabait nila at napakabuti ng kanilang puso!—bulong niya, halos naiiyak sa tuwa.

Kahit sunugin pa sana ng mga sundalo ang bahay, basta't palayain lamang nila ang kanyang mga anak, ay pupunuin niya sila ng mga pagpapala.

Muli siyang tumingala nang may pasasalamat sa langit na tinatawid ng isang kawan ng mga tagak, ang magagaang ulap na iyon ng kalangitan ng Pilipinas, at, sa muling pagsibol ng tiwala sa kanyang puso, ipinagpatuloy niya ang kanyang lakad.

Nang malapit na siya sa mga nakatatakot na lalaking iyon, kunwari'y lumilinga-linga si Sisa sa lahat ng dako na parang wala sa sarili at nagkukunwaring hindi nakikita ang kanyang inahin na pumuputak na humihingi ng saklolo. Pagkalampas na pagkalampas niya sa kanila, ibig niyang tumakbo, ngunit pinabagal ng pag-iingat ang kanyang mga hakbang.

Hindi pa siya nakalalayo nang marinig niyang tinatawag siya nang mapag-utos. Kinilabutan siya, ngunit nagkunwari siyang walang naririnig at nagpatuloy sa paglakad. Tinawag siya muli, ngunit ngayon ay may kasamang sigaw at isang salitang panlait. Lumingon siya nang labag sa kanyang kalooban, namumutla at nanginginig. Sinesenyasan siya ng kamay ng isang guwardiya sibil.

Lumapit si Sisa na parang makina, nararamdamang naninigas ang kanyang dila sa takot at natutuyo ang kanyang lalamunan.

Guwardiya Sibil: Sabihin mo sa amin ang totoo, kung hindi ay itatali ka namin sa punong iyon at babarilin ka nang dalawang ulit!—sabi ng isa sa kanila sa nagbabantang tinig.

Tumingin ang babae sa puno.

Guwardiya Sibil: Ikaw ba ang ina ng mga magnanakaw, ikaw?—tanong ng isa pa.

Sisa: Ina ng mga magnanakaw!—ulit ni Sisa na parang makina.

Guwardiya Sibil: Nasaan ang perang dinala sa iyo kagabi ng iyong mga anak?

Sisa: Ah! ang pera...

Guwardiya Sibil: Huwag mo nang ikaila, at lalong sasama para sa iyo!—dagdag ng isa pa.—Pumarito kami upang hulihin ang iyong mga anak at nakatakas sa amin ang panganay; saan mo itinago ang bunso?

Nang marinig ito, nakahinga nang maluwag si Sisa.

Sisa: Ginoo! sagot niya; maraming araw ko nang hindi nakikita ang aking anak na si Crispín: inaasahan kong makita siya ngayong umaga sa kumbento at doon ay sinabi lamang sa akin na...

Nagpalitan ng makahulugang tingin ang dalawang sundalo.

Guwardiya Sibil: Sige!—bulalas ng isa sa kanila;—ibigay mo sa amin ang pera at hindi ka na namin gagambalain.

Sisa: Ginoo!—samo ng kawawang babae;—hindi nagnanakaw ang aking mga anak kahit na nagugutom sila: sanay na kaming magtiis nito. Hindi ako dinalhan ni Basilio ng kahit isang kuwarto [maliit na baryang tanso]; halughugin ninyo ang buong bahay at kung makakita kayo ng kahit isang real [baryang pilak], gawin ninyo sa amin ang gusto ninyo. Kaming mahihirap, hindi lahat kami magnanakaw!

Guwardiya Sibil: Kung ganoon,—sagot ng sundalo nang dahan-dahan at nakatitig sa mga mata ni Sisa—sumama ka sa amin; ang iyong mga anak na ang magsisikap na magpakita at ilabas ang perang ninakaw nila. Sumunod ka!

Sisa: Ako?... susunod sa inyo?—bulong ng babae, umaatras at tinitingnan nang may sindak ang mga uniporme ng mga sundalo.

Guwardiya Sibil: At bakit hindi?

Sisa: Ah! maawa kayo sa akin!—samo niya na halos nakaluhod.—Napakahirap ko, wala akong ginto ni alahas na maiaalok sa inyo: ang tanging mayroon ako ay kinuha na ninyo, ang inahing balak kong ipagbili... kunin ninyo ang lahat ng makikita ninyo sa aking kubo, ngunit pabayaan ninyo ako rito nang payapa, hayaan ninyo akong mamatay rito!

Guwardiya Sibil: Sige na! kailangan mong sumama, at kung hindi ka susunod nang kusa, itatali ka namin.

Napahagulgol nang mapait si Sisa. Hindi natitinag ang mga lalaking iyon.

Sisa: Payagan man lamang ninyo akong mauna nang may kaunting layo!—samo niya nang maramdaman niyang marahas siyang hinawakan at itinulak.

Naantig ang dalawang sundalo at nag-usap sila nang pabulong.

Guwardiya Sibil: Sige!—sabi ng isa;—dahil mula rito hanggang sa pumasok tayo sa bayan ay maaari kang tumakbo, mananatili ka sa pagitan naming dalawa. Pagdating doon ay maaari kang mauna nang mga dalawampung hakbang; ngunit mag-ingat ka! huwag kang papasok sa anumang tindahan, huwag kang titigil. Sige na, at bilisan mo!

Walang saysay ang mga pakiusap, walang saysay ang mga katwiran, walang silbi ang mga pangako. Sabi ng mga sundalo, malaki na ang kanilang ipinapanganib at labis na ang kanilang ipinagkakaloob sa kanya.

Nang makita niyang nasa pagitan siya ng dalawa, para siyang mamamatay sa hiya... Wala nga namang dumaraan sa daan, ngunit paano ang hangin at ang liwanag ng araw? Ang tunay na kahihiyan ay nakakakita ng mga matang nakamasid kahit saan. Tinakpan niya ang kanyang mukha ng panyo, at naglakad nang bulag, umiiyak nang tahimik sa kanyang kaabahan. Alam niya ang kanyang karalitaan, alam niyang pinabayaan na siya ng lahat, pati ng sarili niyang asawa, ngunit hanggang ngayon ay itinuring niyang marangal at iginagalang ang kanyang sarili: hanggang ngayon ay tinitingnan niya nang may awa ang mga babaeng iyon, na nakadamit nang nakaeeskandalo, na tinatawag ng bayan na mga kabit ng mga sundalo. Ngayon ay tila bumaba siya ng isang baitang pa kaysa sa mga iyon sa hagdan ng buhay.

Narinig ang mga yabag ng mga kabayo: sila ang mga nagdadala ng isda sa mga bayang nasa looban. Naglalakbay sila nang maliliit na karaban, mga lalaki at babaeng nakasakay sa mga hamak na kabayo, sa pagitan ng dalawang buslong nakasabit sa magkabilang tagiliran ng hayop. Ilan sa kanila, nang dumaan sa harap ng kanyang kubo, ay humingi sa kanya ng tubig na maiinom at binigyan siya ng ilang isda. Ngayon, sa pagdaan nila sa kanyang tabi, tila siya'y sinasagasaan at niyuyurakan nila, at ang kanilang mga tingin, mahabagin man o mapanghamak, ay tumatagos sa kanyang panyo at pumapana sa kanyang mukha.

Sa wakas ay lumayo ang mga manlalakbay, at si Sisa ay napabuntong-hininga. Inalis niya sandali ang panyo upang tingnan kung malayo pa sila sa bayan. May ilang poste pa ng telegrapo bago sumapit sa bantayan. Kailanman ay hindi pa tila naging ganoon kahaba ang layong iyon.

Sa gilid ng daan ay may malagong kawayanan, na sa lilim nito siya nagpapahinga noong araw. Doon siya kinakausap nang matamis ng kanyang kasintahan; tinutulungan siya nito sa pagdadala ng buslo ng mga prutas at gulay; ay! lumipas iyon na parang panaginip; ang kasintahan ay naging asawa, at ang asawa ay ginawang kabesa de barangay [pinuno ng barangay na naniningil ng buwis], at noon nagsimulang kumatok ang kasawian sa kanyang pintuan.

Nang magsimulang uminit ang araw, tinanong siya ng mga sundalo kung gusto niyang magpahinga.

Sisa: Salamat na lang!—sagot niyang nahihintakutan.

Ngunit tunay na sindak ang lumukob sa kanya nang papalapit na sila sa bayan. Sa matinding pagkabalisa, tumingin siya sa paligid: malalawak na palayan, isang maliit na kanal ng patubig, mga bansot na puno; walang bangin ni batong mapagbabagsakan! Pinagsisihan niya ang pagsama sa mga sundalo hanggang doon; hinanap-hanap niya ang malalim na ilog na dumadaloy malapit sa kanyang kubo, na ang matataas na pampang, na sabog ng matutulis na bato, ay nag-aalok ng napakatamis na kamatayan. Ngunit ang alaala ng kanyang mga anak, ng kanyang anak na si Crispín na hindi pa niya alam ang sinapit, ay nagbigay-liwanag sa kanya sa gabing iyon, at nagawa niyang ibulong nang may pagsuko:

Sisa: Pagkatapos... pagkatapos ay titira kami sa kaloob-looban ng gubat!

Pinunasan niya ang kanyang mga mata, sinikap na pakalmahin ang sarili at, sa paglapit sa mga guwardiya, sinabi niya nang pabulong:

Sisa: Nandito na tayo sa bayan!

Hindi mailarawan ang kanyang tinig; iyon ay hinaing, panunumbat, panaghoy; iyon ay isang dalangin, iyon ay ang pighating nabuo sa isang tunog.

Ang mga sundalo, naantig, ay sumagot sa kanya ng isang senyas. Mabilis na nauna si Sisa at sinikap na magkunwaring panatag.

Sa sandaling iyon nagsimulang tumunog ang mga kampana na nag-aanunsyo na tapos na ang misa mayor [pangunahing misang may awit]. Binilisan ni Sisa ang lakad upang hindi niya makasalubong, kung maaari, ang mga taong lumalabas. Ngunit walang silbi; walang paraan upang maiwasang makasalubong sila.

Binati niya ng mapait na ngiti ang dalawa niyang kakilala na nagtatanong sa kanya sa pamamagitan ng tingin, at mula noon, upang makaiwas sa mga ganitong kahihiyan, ibinaba niya ang kanyang ulo at tumingin lamang sa lupa, at kakatwa! natitisod siya sa mga bato sa daan.

Ang mga tao ay humihinto ng sandali kapag nakikita siya, nag-uusap sa isa't isa habang sinusundan siya ng mga mata: lahat ng ito ay kanyang nakikita, nararamdaman kahit na palagi niyang nakayuko ang mga mata.

Narinig niya ang walang-hiyang tinig ng isang babae na nagtatanong sa likuran niya, halos pasigaw:

Babae sa Daan: Saan ninyo siya nahuli? At ang pera?

Isa iyong babaeng walang tapis, suot ang isang saya na dilaw at berde at isang baro ng asul na gasa; makikilala sa kanyang kasuotan na siya'y kabit ng mga sundalo.

Naramdaman ni Sisa na parang sinampal siya: hinubaran siya ng babaeng iyon sa harap ng madla. Itinaas niya sandali ang kanyang mga mata upang lubusang lasapin ang pangungutya at paghamak; nakita niyang malayo, napakalayo ng mga tao sa kanya, ngunit nararamdaman niya ang lamig ng kanilang mga tingin at naririnig ang kanilang mga bulungan. Ang kawawang babae ay naglalakad na parang hindi nararamdaman ang lupa.

Guwardiya Sibil: Hoy, dito!—sigaw sa kanya ng isang guwardiya.

Parang isang awtomata na nasira ang mekanismo, mabilis siyang pumihit sa kanyang mga sakong. At nang walang nakikita, nang hindi nag-iisip, tumakbo siya upang magtago; nakita niya ang isang pintuang may bantay, sinubukan niyang pumasok doon, ngunit isa pang tinig, na lalong mapag-utos, ang naglayo sa kanya roon. Pasuray-suray, hinanap niya ang pinanggalingan ng tinig na iyon, naramdaman niyang tinutulak siya sa likod, pumikit siya, humakbang nang dalawang ulit at, nauubusan ng lakas, bumagsak siya sa lupa, una sa kanyang mga tuhod at pagkatapos ay napaupo. Isang iyak na walang luha, walang sigaw, walang daing, ang yumayanig sa kanya nang pangisay-ngisay.

Iyon ang kuwartel. Doon ay may mga sundalo, babae, baboy at manok. Ang ilan ay nagtatahi ng kanilang mga damit habang ang kanilang kabit ay nakahiga sa bangko, gamit ang hita ng lalaki bilang unan, naninigarilyo at nakatingin nang walang gana sa kisame. Ang iba ay tumutulong sa mga lalaki na linisin ang mga kasuotan, mga armas, atbp., habang kumakanta nang mahina ng mga malaswang awit.

Babae sa Kuwartel: Mukhang nakatakas ang mga sisiw! Wala kayong dinala kundi ang inahin!—sabi ng isang babae sa mga bagong dating: hindi natiyak kung si Sisa ang pinatatamaan niya o ang inahing patuloy na pumuputak.

Babae sa Kuwartel: Oo, mas mahalaga pa rin ang inahin kaysa sa mga sisiw!—siya na rin ang sumagot sa sarili nang makita niyang hindi umiimik ang mga sundalo.

Guwardiya Sibil: Nasaan ang sarhento?—tanong na may inis ng isa sa mga guwardiya sibil.—Naipaalam na ba sa alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan]?

Pagkibit ng mga balikat ang naging mga sagot: walang nag-abalang alamin ang sasapitin ng kawawang babae.

Doon siya nagtagal nang dalawang oras sa kalagayang halos tulala, nakabaluktot sa isang sulok, nakatago ang ulo sa pagitan ng mga kamay, gusot at magulo ang buhok. Nang tanghali ay nalaman ito ng alférez, at ang una niyang ginawa ay hindi paniwalaan ang paratang ng kura.

Alférez: Bah! mga kagagawan ng kuripot na prayle!—sabi niya, at iniutos na pakawalan ang babae at huwag nang pag-abalahan ninuman ang usapin.

Alférez: Kung gusto niyang mabawi ang nawala,—dagdag niya,—hingin niya ito sa kanyang San Antonio o magreklamo siya sa nuncio [sugo ng Papa sa isang bansa]! Magsialis kayo!

Dahil dito, si Sisa ay pinalabas ng kuwartel, halos tinutulak, dahil ayaw niyang gumalaw.

Nang makita niyang nasa gitna na siya ng kalsada, nagsimula siyang maglakad na parang makina pauwi sa kanyang bahay, mabilis, walang takip ang ulo, magulo ang buhok at nakatitig sa malayong abot-tanaw. Nag-aapoy ang araw sa kanyang rurok at walang ulap na nagtatakip sa kanyang maningning na bilog; mahina ang pag-ihip ng hangin sa mga dahon ng mga puno, halos tuyo na ang daan; walang ibong nangangahas na iwan ang lilim ng mga sanga.

Sa wakas ay nakarating si Sisa sa kanyang munting bahay. Pumasok siya, pipi, walang kibo; nilibot niya ito, lumabas, nagsimulang maglakad sa iba't ibang direksyon. Tumakbo siya pagkatapos sa bahay ng matandang Tasio, kumatok sa pinto, ngunit wala roon ang matanda. Ang kawawang babae ay bumalik sa kanyang bahay at nagsimulang magsisigaw ng: Basilio! Crispín! humihinto sa bawat sandali at nakikinig nang mabuti. Inuulit ng alingawngaw ang kanyang tinig; ang matamis na lagaslas ng tubig sa kalapit na ilog, ang musika ng mga dahon ng kawayan ang tanging mga tinig sa pag-iisang iyon. Muli siyang tumawag, umakyat sa isang mataas na lugar, lumusong sa isang bangin, bumaba sa ilog; ang kanyang mga mata ay gumagala na may nakapangingilabot na anyo, nagliliwanag paminsan-minsan sa matinding ningning, pagkatapos ay nagdidilim, tulad ng langit sa isang gabing may unos: wari'y ang liwanag ng katinuan ay kumikisap at malapit nang mamatay.

Umakyat siyang muli sa kanyang munting bahay, umupo sa banig na hinigan nila noong nakaraang gabi, itinaas ang kanyang mga mata at nakita ang isang punit ng kamiseta ni Basilio sa dulo ng isang kawayan ng dingding na nasa tabi ng bangin. Tumayo siya, kinuha ito at sinuri sa liwanag ng araw: ang punit ay may mga mantsa ng dugo. Ngunit marahil ay hindi ito nakita ni Sisa, dahil bumaba siya at patuloy na sinuri ito sa gitna ng nag-aapoy na sinag ng araw, itinaas ito nang mataas; at parang naramdaman niyang nagdidilim ang lahat at nawawala ang liwanag, tumingin siya nang tuwiran sa araw, nanlalaki ang mga mata.

Nagpatuloy siyang gumala-gala mula sa isang lugar patungo sa iba, sumisigaw o umaatungal ng kakaibang mga tunog; matatakot ang sinumang makarinig sa kanya: ang kanyang tinig ay may kakaibang timbre na hindi karaniwang nagagawa ng lalamunan ng tao. Sa gabi, kapag umuungal ang unos at lumilipad ang hangin nang nakalululang bilis, hinahampas ng kanyang mga di-nakikitang pakpak ang isang hukbo ng mga aninong humahabol sa kanya, kung kayo ay nasa isang wasak at ulilang gusali, maririnig ninyo ang ilang mga daing, ilang mga buntong-hininga na aakalain ninyong ang hangin na humahampas sa matataas na tore o sa mga gumuhong pader, ngunit pinupuno kayo ng takot at pinanginginig nang hindi ninyo mapigilan; kung gayon, ang tinig ng inang iyon ay higit pang nakapanlulumo kaysa sa mga di-kilalang panaghoy na iyon sa madidilim na gabi kapag umuungal ang unos.

Ganito siya inabutan ng gabi. Marahil ay pinagkalooban siya ng langit ng ilang oras ng tulog, na sa loob nito ay dinampian ng di-nakikitang pakpak ng isang anghel ang kanyang maputlang mukha at binura ang kanyang alaala, na naging puro sakit na lamang; marahil ay hindi na kayang batahin ng mahinang tibay ng tao ang gayon karaming pagdurusa, at namagitan noon ang Inang Probidensiya sa pamamagitan ng kanyang matamis na pampaginhawa, ang paglimot; anuman ang totoo, ang tiyak ay, kinabukasan, gumagala si Sisa na nakangiti, umaawit o nakikipag-usap sa lahat ng nilalang ng Kalikasan.