Kabanata XVII Basilio

Halos hindi makapasok si Basilio, at pasuray-suray na bumagsak sa mga bisig ng kanyang ina.

Isang di-maipaliwanag na lamig ang bumalot kay Sisa nang makita niyang mag-isa lang itong dumating. Nais niyang magsalita, ngunit walang lumabas na tunog; nais niyang yakapin ang kanyang anak, ngunit wala rin siyang lakas; hindi siya makaiyak.

Ngunit nang makita niya ang dugo na bumabalot sa noo ng bata, nakasigaw siya sa tinig na tila nagbabadya ng pagkalagot ng isang hibla ng puso:

Sisa: Mga anak ko!

Basilio: Huwag kayong matakot, ina!—sagot ni Basilio;—naiwan si Crispín sa kumbento.

Sisa: Sa kumbento? Naiwan siya sa kumbento? Buhay pa ba siya?

Tumingin ang bata sa kanya.

Sisa: Ah!—sigaw niya, mula sa matinding pag-aalala patungo sa matinding tuwa. Umiyak si Sisa, niyakap ang kanyang anak at tinakpan ng halik ang duguang noo nito.

Sisa: Buhay si Crispín! Iniwan mo siya sa kumbento... at bakit ka nasugatan, anak ko? Nahulog ka ba?

At maingat niya itong sinuri.

Basilio: Ang sakristan mayor, nang dalhin si Crispín, sinabi sa akin na hindi ako makaaalis hanggang alas-diyes, at dahil gabi na, tumakas ako. Sa bayan, sinigawan ako ng mga sundalo ng ¿quién vive? [sino iyan?, hamon ng bantay], tumakbo ako, nagpaputok sila, at isang bala ang dumaplis sa aking noo. Natakot akong hulihin nila at pakuskusin sa kuwartel habang pinapalo, tulad ng ginawa nila kay Pablo, na hanggang ngayon ay may sakit pa.

Sisa: Diyos ko, Diyos ko!—bulong ng ina habang nanginginig.—Iniligtas mo siya!

At idinagdag niya habang naghahanap ng mga tela, tubig, suka, at balahibo ng tagak:

Sisa: Isang daliri na lang at papatayin ka nila, papatayin nila ang aking anak! Hindi iniisip ng mga guwardiya sibil ang mga ina!

Basilio: Sabihin ninyo na nahulog ako mula sa puno; huwag ninyong ipaalam sa iba na ako'y hinabol.

Sisa: Bakit naiwan si Crispín?—tanong ni Sisa, matapos niyang gamutin ang kanyang anak.

Tinitigan siya nito ng ilang sandali, pagkatapos, niyakap siya at dahan-dahang ikinuwento ang tungkol sa mga onsa; gayunpaman, hindi niya binanggit ang mga pagpapahirap na dinanas ng kanyang kapatid.

Naghalo ang kanilang mga luha, ina at anak.

Sisa: Ang mabuting Crispín ko! Akusahan ang mabuting Crispín ko! Dahil mahirap tayo, at ang mga mahihirap ay kailangang magdusa ng lahat!—bulong ni Sisa, habang tinitingnan ng kanyang luhaang mga mata ang tinghoy [maliit na ilawang de-langis], na paubos na ang langis.

Nanatili silang tahimik ng ilang sandali.

Sisa: Nakakain ka na ba? Hindi? May kanin at tuyong sardinas.

Basilio: Wala akong gana; tubig lang, gusto ko lang ng tubig.

Sisa: Oo!—sagot ng ina na may kalungkutan;—alam ko na hindi mo gusto ang tuyong sardinas; naghanda ako ng iba, pero dumating ang iyong ama, kawawang anak ko!

Basilio: Dumating si ama?—tanong ni Basilio, at di-namamalayang sinuri ang mukha at mga kamay ng kanyang ina. Ang tanong ng anak ay nagpasikip sa dibdib ni Sisa, na lubos na nakaunawa sa kanya, kaya nagmadali siyang idagdag:

Sisa: Dumating siya at maraming tinanong tungkol sa inyo, gusto niya kayong makita; gutom na gutom siya. Sinabi niya na kung patuloy kayong magiging mabuti, babalik siya at mananatili sa atin.

Basilio: Ah!—sabat ni Basilio, at napangiwi ang kanyang mga labi sa pagkadismaya.

Sisa: Anak!—saway niya.

Basilio: Patawarin ninyo ako, ina!—sagot niya nang seryoso:—hindi ba mas mabuti tayo, tayong tatlo, kayo, si Crispín at ako? pero umiiyak kayo; wala akong sinabi.

Bumuntong-hininga si Sisa.

Sisa: Hindi ka kakain? Kung ganoon, matulog na tayo, gabi na.

Isinara ni Sisa ang kubo at tinakpan ang ilang baga ng abo upang hindi ito mamatay, tulad ng ginagawa ng tao sa mga damdamin ng kaluluwa: tinatakpan ito ng abo ng buhay na tinatawag na kawalang-interes, upang hindi ito mamatay sa araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa.

Ibinulong ni Basilio ang kanyang mga dasal at humiga sa tabi ng kanyang ina, na nagdarasal nang nakaluhod.

Nakaramdam siya ng init at lamig; sinubukan niyang ipikit ang mga mata habang iniisip ang kanyang kapatid na umasang matutulog ngayong gabi sa kandungan ng ina, ngunit ngayon ay umiiyak at nanginginig sa takot sa isang madilim na sulok ng kumbento. Ang kanyang mga tainga ay inuulit ang mga sigaw na narinig niya sa tore, ngunit ang pagod na kalikasan ay nagsimulang maghalo ng kanyang mga ideya, at ang espiritu ng mga panaginip ay bumaba sa kanyang mga mata.

Nakita niya ang isang silid na may dalawang kandilang nakasindi. Ang kura, na may hawak na pamalo, ay nakikinig nang madilim ang mukha sa sakristan mayor, na nagsasalita sa isang kakaibang wika, na may mga nakakatakot na kilos. Nanginginig si Crispín at ibinabaling sa lahat ng dako ang luhaang mga mata na tila may hinahanap na tao o taguan. Bumaling ang kura sa kanya at tinanong siya nang galit, at humaging ang pamalo. Tumakbo ang bata upang magtago sa likod ng sakristan, ngunit hinuli siya nito, hinawakan at iniharap sa galit ng kura: nagpupumiglas ang kawawang bata, sumisipa, sumisigaw, bumagsak sa lupa, gumulong, tumayo, tumakbo, nadulas, bumagsak at sinasangga ang mga palo ng kanyang mga kamay, na, sugatan, ay mabilis na itinatago habang humihiyaw. Nakikita ni Basilio na namimilipit ito, iniuuntog ang ulo sa sahig, nakikita at naririnig niya ang paghaging ng pamalo! Sa matinding kawalan ng pag-asa, tumayo ang kanyang kapatid; baliw sa sakit, sinugod niya ang kanyang mga tagapagpahirap at kinagat ang kura sa kamay. Sumigaw ang kura, nabitawan ang pamalo; kinuha ng sakristan mayor ang isang baston, pinalo siya sa ulo, at bumagsak ang bata na natulig; sinipa siya ng kura nang makita niyang nasugatan siya, ngunit hindi na siya lumalaban, hindi na sumisigaw: gumulong siya sa lupa na parang walang buhay na katawan at nag-iwan ng basang bakas¹...

Ibinalik siya ng tinig ni Sisa sa realidad.

Sisa: Ano ang nangyari sa iyo? Bakit ka umiiyak?

Basilio: Nanaginip ako!... Diyos ko!—sigaw ni Basilio habang bumabangon na puno ng pawis.—Isa lang itong panaginip, sabihin ninyo, ina, na isa lang itong panaginip, isang panaginip lang!

Sisa: Ano ang napanaginipan mo?

Hindi sumagot ang bata. Umupo siya upang punasan ang kanyang mga luha at pawis. Ang kubo ay lubos na madilim.

Basilio: Isang panaginip, isang panaginip!—paulit-ulit na sabi ni Basilio nang mahina.

Sisa: Ikuwento mo sa akin ang napanaginipan mo; hindi ako makatulog!—sabi ng ina nang bumalik sa higaan ang kanyang anak.

Basilio: Ganito,—sabi nito nang mahina,—napanaginipan ko na tayo ay pumunta upang mamulot ng mga uhay... sa isang bukirin na maraming bulaklak... ang mga babae ay may mga buslong puno ng mga uhay... ang mga lalaki ay mayroon ding mga buslong puno ng mga uhay... at ang mga bata rin... Hindi ko na maalala, ina, hindi ko na maalala ang iba pa!

Hindi na nagpumilit si Sisa; hindi siya nagbibigay-halaga sa mga panaginip.

Basilio: Ina, may naisip akong plano ngayong gabi,—sabi ni Basilio matapos ang ilang minutong katahimikan.

Sisa: Anong plano?—tanong niya.

Si Sisa, na mapagpakumbaba sa lahat ng bagay, ay mapagpakumbaba rin sa kanyang mga anak; pinaniniwalaan niyang mas matalino sila kaysa sa kanya.

Basilio: Ayoko nang maging sakristan!

Sisa: Ano?

Basilio: Pakinggan ninyo, ina, ang aking naisip. Ngayon dumating mula sa Espanya ang anak ng yumaong si Don Rafael, at tiyak na kasing bait siya ng kanyang ama. Kaya, ina, bukas ilabas ninyo si Crispín, kunin ninyo ang aking sahod at sabihin ninyo na hindi na ako magiging sakristan. Sa sandaling gumaling ako, pupuntahan ko si Don Crisóstomo at hihilingin ko na tanggapin niya ako bilang pastol ng mga baka o kalabaw: malaki na ako. Si Crispín ay maaaring mag-aral sa bahay ni Tandang Tasio, na hindi nananakit at mabait, kahit hindi ito paniwalaan ng kura. Ano pa ang dapat nating katakutan sa pari? Maaari ba tayong gawing mas mahirap pa kaysa sa ngayon? Maniwala kayo, ina, mabait ang matanda; nakita ko siya nang ilang beses sa simbahan kapag walang tao; lumuluhod siya at nagdarasal, maniwala kayo. Kaya, ina, hindi na ako magiging sakristan, maliit ang kita, at ang kinikita ay napupunta pa sa multa. Lahat nagrereklamo tungkol dito. Magiging pastol ako, at sa pag-aalaga nang mabuti sa mga ipinagkatiwala sa akin, mamahalin ako ng may-ari; baka payagan nila tayong maggatas ng isang baka upang makainom ng gatas; gustong-gusto ni Crispín ang gatas. Sino ang nakakaalam? baka bigyan pa kayo ng isang guya kung makita nilang maganda ang aking pag-uugali; aalagaan natin ito at patatabain tulad ng ating manok. Sa kagubatan, mamimitas ako ng mga prutas at ibebenta sa bayan kasama ng mga gulay mula sa ating hardin, at magkakaroon tayo ng pera. Maglalagay ako ng mga bitag at patibong upang makahuli ng mga ibon at ligaw na pusa, mangingisda ako sa ilog, at kapag lumaki na ako, mangangaso ako. Maaari rin akong magputol ng kahoy upang ibenta o ibigay sa may-ari ng mga baka, at magiging masaya siya sa atin. Kapag kaya ko nang mag-araro, hihilingin ko na ipagkatiwala sa akin ang isang piraso ng lupa upang tamnan ng tubo o mais, at hindi na ninyo kailangang manahi hanggang hatinggabi. Magkakaroon tayo ng bagong damit tuwing pista, kakain tayo ng karne at malalaking isda. Samantala, mamumuhay ako nang malaya, magkikita tayo araw-araw at sabay tayong kakain. At dahil sinabi ni Tandang Tasio na matalino si Crispín, ipapadala natin siya sa Maynila upang mag-aral; susuportahan ko siya sa pamamagitan ng pagtatrabaho: tama ba, ina? At magiging doktor siya, ano ang masasabi ninyo?

Sisa: Ano pa ang masasabi ko? Oo!—sagot ni Sisa habang niyayakap ang kanyang anak.

Napansin niya na hindi isinama ng anak ang kanilang ama sa kanilang hinaharap, at tahimik siyang umiyak.

Patuloy na nagsalita si Basilio tungkol sa kanyang mga plano na may kumpiyansa ng kabataan na nakikita lamang ang nais makita. Lahat ng sinabi ni Sisa ay oo, lahat ay tila maganda sa kanya. Unti-unting bumabang muli ang antok sa pagod na mga talukap ng mata ng bata, at sa pagkakataong ito, ang Ole Luköie na binanggit ni Andersen ay nagbukas sa ibabaw niya ng kanyang magandang payong, puno ng masasayang larawan.

Nakikita na niya ang kanyang sarili bilang pastol kasama ang kanyang kapatid; namimitas sila ng bayabas, alpay² at iba pang prutas sa kagubatan; lumalakad sila mula sa isang sanga patungo sa isa pa, magaan tulad ng mga paru-paro; pumapasok sila sa mga kuweba at nakikita na ang mga pader ay kumikislap; naliligo sila sa mga bukal, at ang buhangin ay parang pulbos ng ginto, at ang mga bato ay parang mga bato sa korona ng Birhen. Ang maliliit na isda ay kumakanta at tumatawa sa kanila, ang mga halaman ay yumuyuko ang mga sanga, puno ng mga barya at prutas. Pagkatapos ay nakita niya ang isang kampana, nakasabit sa isang puno, at isang mahabang lubid upang patunugin ito: sa lubid ay nakatali ang isang baka na may pugad ng mga ibon sa pagitan ng mga sungay, at si Crispín ay nasa loob ng kampana, atbp. At patuloy siyang nanaginip.

Ngunit ang ina, na hindi kasing edad niya at hindi tumakbo ng isang oras, ay hindi natutulog.