Kabanata XI Ang Mga Makapangyarihan

Sino-sino ang mga pinuno ng bayan?

Hindi ito si Don Rafael noong siya'y nabubuhay pa, kahit na siya ang pinakamayaman, may pinakamaraming lupa, at halos lahat ay may utang na loob sa kanya. Dahil siya'y mapagpakumbaba at laging binabawasan ang halaga ng kanyang mga ginagawa, hindi siya nakabuo ng sariling partido sa bayan, at nakita na natin kung paano siya kinalaban ng mga tao nang makita nilang siya'y nag-aalinlangan.—Si Kapitan Tiago kaya?—Kapag siya'y dumating, totoo ngang tinatanggap siya ng kanyang mga may utang na may orkestra, binibigyan siya ng piging at binubusog ng mga regalo: ang pinakamagagandang prutas ay pumupuno sa kanyang mesa; kung may nahuling usa o baboy-ramo, siya'y may sangkapat na bahagi; kung nagustuhan niya ang kabayo ng isang may utang, makalipas ang kalahating oras ay nasa kanyang kuwadra na ito: lahat ng ito ay totoo, ngunit pinagtatawanan siya at palihim siyang tinatawag na Sakristan Tiago.

Baka ang gobernadorcillo [katutubong pinuno ng bayan o samahan]?

Siya ay isang kawawang tao na hindi nag-uutos, kundi sumusunod; hindi siya naninita, siya ang sinisita; hindi siya nagpapasiya, kundi siya ang pinagpapasiyahan; sa halip, kailangan niyang sumagot sa Alcalde Mayor [Kastilang gobernador ng lalawigan] sa lahat ng ipinag-utos, iniutos at ipinasiya na parang lahat ay galing sa kanyang utak, ngunit, sa kanyang karangalan, hindi niya ninakaw o inagaw ang dignidad na ito: nagkakahalaga ito ng limang libong piso at maraming kahihiyan, at sa kinikita niya rito, tila napakamura pa nito sa kanya.

Aba! Kung gayon, ang Diyos siguro!

Ah! ang mabuting Diyos ay hindi gumugulo sa konsensiya o sa tulog ng kanyang mga mamamayan: kahit paano, hindi niya sila pinanginginig, at kung sakaling may nagsalita tungkol sa Kanya sa isang sermon, tiyak na iisipin nila habang nagbubuntong-hininga: Kung iisa lamang sana ang Diyos!... Ang mabuting Panginoon ay hindi masyadong pinapansin: sapat nang pinagkakaabalahan nila ang mga santo at santa. Ang Diyos para sa mga taong iyon ay naging parang mga kaawa-awang hari na napapaligiran ng mga paborito at paborita: ang bayan ay nanunuyo lamang sa mga huling ito.

Ang San Diego ay parang Roma, ngunit hindi Roma noong ang tusong si Rómulo ay gumuguhit ng mga pader nito gamit ang araro, ni noong pagkatapos, naliligo sa sariling dugo at dugo ng iba, nagdidikta ng mga batas sa mundo, hindi: ito ay parang kasalukuyang Roma na may pagkakaiba na sa halip na mga monumento ng marmol at mga koliseo, mayroon itong mga monumento ng sawali at gallera [sabungan] ng nipa. Ang kura ay ang Papa sa Vaticano; ang alférez [pinuno ng guwardiya sibil sa bayan] ng guwardiya sibil ang Hari ng Italya sa Quirinal, siyempre, lahat sa proporsyon ng sawali at gallera ng nipa. At dito tulad doon, nagkakaroon ng patuloy na mga alitan, dahil bawat isa, nais maging panginoon, ay itinuturing na labis ang isa pa. Ipaliwanag natin at ilarawan ang mga katangian ng dalawa.

Si Fray Bernardo Salví ay ang bata at tahimik na Pransiskanong nabanggit na natin noon. Sa kanyang mga ugali at kilos, siya ay lubos na naiiba sa kanyang mga kapatid at lalo na sa kanyang nauna, ang marahas na si Padre Dámaso. Siya ay payat, sakitin, halos palaging nag-iisip, mahigpit sa pagtupad ng mga tungkulin sa relihiyon at maingat sa kanyang mabuting pangalan. Isang buwan pagkatapos ng kanyang pagdating, halos lahat ay naging mga kapatid ng V. O. T.¹, sa malaking kalungkutan ng kanyang karibal, ang Cofradía del Santísimo Rosario [Kapatiran ng Santo Rosaryo]. Ang kaluluwa ay tumatalon sa tuwa sa tuwing makikita sa bawat leeg ang apat o limang eskapularyo at sa bawat baywang ang isang tali na may mga buhol, at ang mga prusisyon ng mga bangkay o multo na nakasuot ng abitong guingón [telang bulak na kulay-asul]. Ang sakristan mayor ay nagkaroon ng maliit na kapital sa pagbebenta o pagbibigay bilang limos, na siyang tamang tawag, ng lahat ng mga bagay na kailangan para iligtas ang kaluluwa at labanan ang diyablo: alam na ang espiritung ito, na dati'y naglakas-loob na kontrahin ang Diyos mismo nang harapan, nagdududa sa kanyang mga salita, tulad ng sinasabi sa banal na aklat ni Job; na dinala sa himpapawid ang Ating Panginoong Hesukristo, tulad ng ginawa sa Gitnang Panahon sa mga bruha, at patuloy, sabi nila, na ginagawa pa rin sa mga aswang ng Pilipinas, tila ngayon ay naging napakamahiyain, na hindi makatiis sa pagtingin sa isang tela na may dalawang braso na nakapinta at natatakot sa mga buhol ng isang tali; ngunit ito ay hindi nagpapatunay ng anuman kundi na umuunlad din tayo sa ganitong aspeto, at ang diyablo ay atrasado o kahit paano'y konserbatibo tulad ng lahat ng nabubuhay sa dilim, kung ayaw niyang ipalagay natin sa kanya ang mga kahinaan ng isang dalagang kinse anyos.

Tulad ng sinabi namin, si Padre Salví ay napakasipag sa pagtupad ng kanyang mga tungkulin; ayon sa alférez, masyadong masipag. Habang siya'y nangangaral—mahilig siyang mangaral—isinasara ang mga pinto ng simbahan; sa ganito siya ay parang si Nerón na hindi pinapayagang lumabas ang sinuman habang siya'y kumakanta sa teatro; ngunit ginagawa iyon ng una para sa kabutihan, at ng huli para sa kasamaan ng mga kaluluwa.—Lahat ng pagkakamali ng kanyang mga tauhan ay karaniwang pinarurusahan ng multa, dahil bihira siyang manakit: sa ganito rin siya ay lubos na naiiba kay Padre Dámaso, na inaayos ang lahat sa pamamagitan ng suntok at hampas ng baston, na ginagawa nang nakangiti at may pinakamabuting kalooban. Dahil dito hindi siya maaaring kamuhian; kumbinsido siya na ang Indio [tawag ng mga Kastila sa mga katutubo] ay dapat tratuhin lamang ng palo; ganito ang sinabi ng isang prayle na marunong magsulat ng mga libro at pinaniniwalaan niya ito dahil hindi siya nakikipagtalo sa mga nakalimbag: sa kababaang-loob na ito maraming tao ang maaaring magreklamo.

Si Fray Salví ay bihirang-bihirang manakit ngunit tulad ng sinabi ng isang matandang pilosopo ng bayan, kung ano ang kulang sa dami, ay sobra sa kalidad, ngunit hindi rin siya maaaring kamuhian dahil dito. Ang mga pag-aayuno at pag-iwas sa pagkain, na nagpapahina sa kanyang dugo, ay nagpapaigting ng kanyang nerbiyos at, tulad ng sinasabi ng mga tao, ang hangin ay umaakyat sa kanyang ulo. Dahil dito, ang mga likod ng mga sakristan ay hindi makapag-iba kung ang kura ay nag-aayuno ng marami o kumakain ng marami.

Ang tanging kaaway ng kapangyarihang espirituwal na may tendensiyang temporal, tulad ng sinabi na namin, ay ang alférez. Siya lamang, dahil sinasabi ng mga babae na ang diyablo ay umiiwas sa kanya, dahil isang araw, nang maglakas-loob itong tuksuhin siya, nahuli ito, itinali sa paa ng katre, hinampas ng tali, at pinalaya lamang pagkatapos ng siyam na araw.

Dahil dito, ang sinumang maglakas-loob na maging kaaway pa rin ng isang taong tulad niya, ay magkakaroon ng mas masamang reputasyon kaysa sa mga kaawa-awa at walang muwang na mga diyablo, at ang alférez ay nararapat sa kanyang kapalaran. Ang kanyang asawa, isang matandang Pilipina na maraming kolorete at pintura, ay tinatawag na Doña Consolación; ang asawa at iba pang tao ay tinatawag siya sa ibang pangalan. Ang alférez ay naghihiganti ng kanyang mga kasawian sa pag-aasawa sa sarili niyang katawan sa pamamagitan ng paglalasing tulad ng isang bariles, inuutusan ang kanyang mga sundalo na mag-ehersisyo sa ilalim ng araw, habang siya ay nasa lilim, o mas madalas, hinahampas ang kanyang asawa, na, kung hindi man siya isang kordero ng Diyos para alisin ang mga kasalanan ng sinuman, ay nagsisilbi namang pang-alis sa kanya ng maraming parusa sa Purgatoryo, kung sakaling siya ay mapunta roon, na pinagdududahan ng mga deboto. Siya at ang babae, na parang nagbibiruan, ay nagbubugbugan nang husto at nagbibigay ng libreng palabas sa mga kapitbahay: konsiyerto ng boses at instrumento, sa apat na kamay, piano [mahina], forte [malakas], may pedal at lahat.

Sa tuwing ang mga iskandalo na ito ay umaabot sa pandinig ni Padre Salví, siya ay ngumingiti at nagkakrus, pagkatapos ay nagdarasal ng isang Ama Namin; tinatawag siyang carca [makaluma, tagasunod ng Carlismo], ipokrito, carlistón [panlait sa masugid na Carlista], sakim; si Padre Salví ay ngumingiti rin at nagdarasal pa. Ang alférez ay laging nagkukuwento sa iilang Kastilang dumadalaw sa kanya ng sumusunod na anekdota:

Alférez: Pupunta ba kayo sa kumbento para dalawin ang curita [munting kura] Moscamuerta [Patay-na-Langaw, mapagkunwaring maamo]? Mag-ingat kayo! Kung alukin kayo ng tsokolate, na pinagdududahan ko!... pero kung sakaling alukin nga kayo, makinig kayong mabuti. Tinatawag ba niya ang katulong at sinasabing: Fulanito [si Kuwan, ang utusan], gumawa ka ng isang jícara [tasang pantsokolate] ng tsokolate, eh? kung gayon, manatili kayo, walang takot, ngunit kung sinasabi niya: Fulanito, gumawa ka ng isang jícara ng tsokolate, ah? kung gayon, kunin ninyo ang inyong sombrero at umalis kayong patakbo.

Kastilang Bisita: Ano? tanong ng kausap na natatakot, nagbibigay ba siya ng jicarazo [tsokolateng may lason]? Caramba [Naku]!

Alférez: Hombre [Aba, kaibigan], hindi naman ganoon katindi!

Kastilang Bisita: Kung ganoon?

Alférez: Ang tsokolate, eh? ay nangangahulugang malapot, at ang tsokolate, ah? ay malabnaw.

Ngunit naniniwala kami na ito ay paninirang-puri ng alférez, dahil ang parehong anekdota ay iniuugnay din sa maraming kura. Maliban kung ito ay isang bagay ng Korporasyon...

Para saktan siya, ipinagbawal ng militar, sa udyok ng kanyang asawa, na walang sinuman ang maglakad sa labas pagkatapos ng alas-nuwebe ng gabi. Si Doña Consolación ay nag-aangkin na nakita ang kura, na nagbabalatkayo sa kamisang piña at salakot na nito², na naglalakad nang dis-oras ng gabi. Si Fray Salví naman ay gumaganti sa banal na paraan: kapag nakita niyang pumasok ang alférez sa simbahan, palihim niyang inuutusan ang sakristan na isara ang lahat ng pinto, at pagkatapos ay umaakyat siya sa pulpito at nagsisimulang mangaral hanggang sa magsara ang mga mata ng mga santo, at ang kalapating kahoy sa ibabaw ng kanyang ulo, ang larawan ng Banal na Espiritu, ay bumubulong sa kanya: pakiusap! Ang alférez, tulad ng lahat ng mga hindi nagsisisi, ay hindi nagbabago: lumalabas siya na nagmumura at sa sandaling makahuli siya ng isang sakristan o katulong ng kura, pinipigil niya ito, hinahampas, pinapapunas ang sahig ng kuwartel at ng kanyang sariling bahay, na noon lamang nagiging malinis. Ang sakristan, sa pagpunta para magbayad ng multa, na ipinapataw ng kura dahil sa kanyang pagkawala, ay ipinapaliwanag ang mga dahilan. Si Fray Salví ay tahimik na nakikinig, kinukuha ang pera, at agad-agad na pinakakawalan ang kanyang mga kambing at tupa para manginain sa hardin ng alférez, habang naghahanap ng bagong paksa para sa isa pang sermong higit na mahaba at nakapagpapatibay ng pananampalataya. Ngunit ang mga bagay na ito ay hindi hadlang upang, kung magkita sila pagkatapos, ay magkamay sila at mag-usap nang magalang.

Kapag ang asawa ay natutulog sa alak o humihilik sa kanyang siyesta at si Doña Consolación ay hindi makipagtalo sa kanya, siya ay nauupo sa bintana na may tabako sa bibig at suot ang kamisang pranela na asul. Siya, na hindi makatiis sa kabataan, ay pinupukol mula roon ng kanyang mga titig ang mga dalaga at nililibak sila. Ang mga ito ay natatakot sa kanya, dumadaan na nahihiya nang hindi maitaas ang kanilang mga mata, binibilisan ang hakbang at pinipigil ang paghinga. Si Doña Consolación ay may isang malaking kabutihan: tila hindi pa siya tumingin sa isang salamin.

Ito ang mga makapangyarihan sa bayan ng San Diego.